صفحه نخست
ارتباط با ما
درباره ما
سامانه SMS
تبليغات
ایمیل
شماره حساب
نقشه سایت
توييتر
فيس بوك
English
شنبه 5 خرداد 1397
تعداد نمایش:3389
امتیاز: 1 2 3 4 5 6


بروزرسانی : پنج شنبه 7 آبان 1388
نويسنده : مجید مکاری    منبع : راسخون
قشم ، الماس فارس
این جزیره از شمال به شهر بندرعباس، مرکز بخش خمیر و قسمتى از شهرستان بندر لنگه، از شمال‌شرقى به جزیره‌ى هرمز، از شرق به جزیره‌ى لارک، از جنوب به جزیره‌ى هنگام و از جنوب غربى به جزایر تنب بزرگ و کوچک و بوموسى محدود مى‌گردد. فاصله جزیره‌ى قشم (از بندر قشم) تا بندرعباس 8/10 مایل (20 کیلومتر)، تا بندر هرمز 72/9 مایل (18 کیلومتر)، جزیره لارک (تا مرکز دهستان لارک) 85/4 مایل (9 کیلومتر)، تا جزیره بوموسى 01/88 مایل (163 کیلومتر) و جزیره تنب بزرگ 55/61 مایل (114 کیلومتر) است.


نزدیک‌ترین بندر در ساحل اصلى کشور به جزیره‌ى قشم، بندرعباس است که فاصله آن تا محل سربندر قشم 8/10 مایل دریایى (20 کیلومتر) است. نزدیک‌ترین فاصله این جزیره به ساحل اصلى کشور، در دماغه‌ى شمالى جزیره، در محل بندر لافت (در جزیره‌ى قشم) تا آبادى پل، مرکز دهستان خمیر (در ساحل اصلى کشور) که فاصله آن در حدود یک مایل دریایى (1800 متر) بوده و در آینده محل احداث پل خلیج فارس خواهد بود. جزیره‌ى قشم در شمال داراى دماغه‌هاى قشم، لافت و باسعیدو و در جنوب دماغه دیرستان است.

مساحت جزیره

مساحت جزیره 1491 کیلومترمربع، حدود 5/2 برابر دومین جزیره بزرگ خلیج فارس یعنى بحرین است.
طول جزیره از بندر قشم، تا بندر باسعیدو در انتهاى جزیره را در منابع مختلف بین 100 تا 130 کیلومتر تخمین زده‌اند و بیشتر روى طول 115 و 120 کیلومتر تکیه شده است. در گزارش توجیهى اجراى قانون تعاریف، طول سراسرى جزیره‌ى قشم را 120 کیلومتر ذکر کرده‌اند. عرض جزیره، در نقاط مختلف متفاوت بوده و به‌طور متوسط داراى سه عرض: کم (بین طبل و سلخ)، زیاد (بین لافت کهنه و شیب دراز) و متوسط (در منطقه اسکان) است.
با این وجود، عرض متوسط جزیره قشم را 11 کیلومتر مى‌توان محسوب داشت.
قسمت وسیعى از کرانه‌هاى شمالى جزیره با جنگل دریایى حرا، که افزون بر 150 کیلومترمربع است، پوشیده شده است. به این ترتیب، جزیره قشم نه تنها بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس شمرده مى‌شود بلکه با وسعتى افزون بر 1500 کیلومترمربع، از 23 کشور بزرگ‌تر است و از جمله: 5/2 برابر بحرین، 5/2 برابر سنگاپور، 5/2 برابر سان‌مارینو، 5/1 برابر هنگ‌کنگ، 5 برابر مالدیو و 70 برابر ماکائو است.

زمین شناسى قشم

بر اساس شواهد تکتونیکى و رسوب‌شناسى، مى‌توان قشم را بخشى از جنوب زاگرس در نظر گرفت. شباهت ظاهرى و همچنین هماهنگى در امتداد تاقدیس‌هاى بزرگ جزیره قشم با تاقدیس‌هاى زاگرس، خود شاهدى بر این موضوع است.
تأثیر گنبد نمکى کوه نمکدان بر بخش غربى جزیره کاملاً هویدا بوده و تغییرات مورفولوژیکى و تکتونیکى عمده‌اى را بر این بخش از جزیره ایجاد کرده است.

آثار باستانی و مناطق دیدنی منطقه آزاد قشم

جنگل دریایی حرا

کوسیستم جنگلهای حرا، درختانی است که در آب دریا رشد می کنند و اکوسیستم پربازدهی را می سازند. در این جنگلها دو گونه حرا و چندل وجود دارد. بسیاری از گونه های آبزی و حیات وحش وابستگی مستقیم و غیر مستقیم به حرا دارند و این جنگلها در پیرامون خود محیط مناسبی را برای رشد و پرورش ماهیان فراهم می کنند. اکوسیستم دریایی حرا به دلیل استفاده انسان و سوخت و تغذیه و دام، بسیار حائز اهمیت است. آب در طول شبانه روز 2 بار عقب نشینی می کند و 2 بار پیشروی، این عمل مداوم شرایط زیستی ویژه ای به این جنگل دریایی می بخشد. جوامع جنگلی مانگرو ( حرا) در طول میلینها سال موفق شده اند تا سازگاری اعجاب انگیزی با آب شور دریا و سواحل جزر و مدی پیدا کنند. اصولا این گیاهان قادر نیستند دمای کمتراز 5 درجه سانتی گراد را تحمل کنند. ضمن اینکه شوری بین 20 تا 32 در هزار برای رشد آنها مناسب است. مانگرو یکی از مقاومترین گونه ها محسوب می شود که با حداقل نیازهای خاص گیاهان مانگرو، در سواحل و امتداد کوهها توسعه می یابد. یکی از ویژگی های درختچه حرا، ریشه آن است. ریشه های اصلی حرا کوتاه و کم عمق اند و از آنها ریشه های فرعی و باریک و عمودی اسفنجی به سمت بالا منشعب شده و بطور متوسط تا 30 سانتی متر از سطح زمین بالاتر می روند. این ریشه های هوایی بتدریج دور درخت را پوشش می دهند و تبدیل به یک شبکه می شوند و به این ترتیب امکان زیستگاه در چنین محیط باتلاقی فراهم می کنند. این ریشه ها از شوری اطراف نیز می کاهند تا امکان تغذیه گیاه از آب بسیار شور دریا میسر شود. جنگلهای دریایی حرا در شبانه روز دو بار در آب دریا آبتنی می کنند. هنگام مد ماهیان زیادی به طرف جنگل حرکت می کنند و صیادان محلی نیز به خوبی این را می دانند.
غارهای نمکدان

گنبد نمکی نمکدان، تنها گنبد نمکی در جزیره قشم است که از میان دماغه جنوب، تا قدیس سلخ و دماغه شمال غربی تا قدیس باسعیدو بالا آمده است و در نقشه تقریبا دایره ای شکل و به قطر 7× 5/6 کیلومتر است. بام گنبدی دارای توپوگرافی نامنظم است و دیواره آن بسیار پرشیب می باشد. در بخش جنوبی گنبد نمکی نمکدان، غارهای نمکی (Salt Caves) بسیار زیبا و شگفت انگیزی وجود دارد که ارتفاع تا 20 متر نیز اندازه گیری شده است. سقف غار بوسیله قندیلهای فراوان پوشیده شده است که با گذشت زمان در اثر نفوذ آب تغییر شکل می دهند. از میان غارهای نمکی زیبا و عجیب، آب زیر زمینی دائمی نیز جریان دارد که در تمام طول سال جاری است و در دامنه کوه به صورت چشمه نمکی است که منظره بسیار زیبا و دیدنی را ایجاد می کند.
غارهای خربس

بر پیشانی کوهی مشرف به ساحل جنوبی جزیره، 4 دهانه غار، از درون به هم پیوسته، در ارتفاع 20 تا 30 متر به چشم می خورد که به غارهای خربس Xarbes شهرت دارند که گفته می شود از دوره مادها هستند. این غارها که از پدیده های کهن زمین شناختی به شمار می روند، همراه با دیگر پدیده ها و کوهها و خود جزیره قشم دنباله چین خوردگی های رشته کوههای زاگرس هستند که در هزاره های گذشته از زیر آب سربرآورده اند. این غارها از درون با مجموعه دهلیز ها، تالارها و اتاقهای متعدد به ابعاد 5/5×4 متر و چشمه ها و روزنه های گوناگونی که رو به شمال و جنوب قرار دارند، مؤید حضور مردمانی از دورانهای کهن در این جزیره هستند. پیداست که دست آدمیان به مرور زمان و به منظور کاربردهای گوناگون، شکل و سیمای این غارها و دیواره های آنها را دگرگون ساخته و مناسب نیازهای خود درآورده است. ساختار راز آمیز این غارها و قرار گرفتن آن بر بلندی، این عقیده را دامن زده که اینجا در روزگار مادها نیایشگاه مهر و محلی برای ستودن الهه میترا بوده است.
درخت انجیر معابد یا درخت لور

درخت همیشه سبز و نسبتا تناوری است که برگهای چرمی بیضی تاکروی شکل و رنگ سبز تیره دارد. برگهای جوان، طویل و به رنگ برنزی درخشان هستند و هنگامی که برگها بالغ می شوند، رگبرگها کمرنگ شده و برگها شکل متمایزی پیدا می کنند. این درخت توسط ریشه های هوایی گسترش پیدا می کند. میوه این درخت قرمز تا قهوه ای کروی با پهنای معادل 2 سانتیمتر که به صورت دو تایی جوانه می زنند، است. این درخت به هنگام رشد به آب نیاز ندارد.
تخمگذاری لاک پشتها

مردم ساکن جزایر از تخمگذاری لاکپشتها در آغاز بهار و اواخر زمستان خبر می دهند. لاکپشت وقتی برای تخمگذاری به ساحل می رسد، ابتدا در شنهای ساحلی، در بالاترین حد مد، به کمک باله های عقبی چاله ای عممیق حفر می کند و سپس تعداد زیادی تخم ( در حدود یکصد عدد) در آن می گذارد. پس از تخمگذاری، روی چاله را با کمک باله ها با شن کاملا می پوشاند. ظرف بیست دقیقه تا دو ساعت بیش از یکصد تخم در چاله می گذارند. لاکپشت ماده پس از این همه تلاش و تقلا، منطقه را برای همیشه ترک می کند. چند ساحلی را که بیشترین تخمگذاری لاکپشتها در آنها صورت می گیرد، عبارتند از: شیب دراز، شیب چوزی و شیب پویی. سواحل شیب دراز بهترین مکان تخمگذاری لاکپشتهای عقابی است. وزن متوسط لاکپشتهای دریایی عقابی ماده تخمگذار در ساحل شیب دراز 40 کیلوگرم و 400 گرم است. با توجه به جمعیت بالای روباه و سگ های ولگرد در سواحل شیب دراز که در شبانه روز در ساحل حضور دارند، مدیریت محیط زیست جزیره، آقای بیژن فرهنگ دره شوری تلاشهای بسیاری در حفاظت از تخم لاکپشتها نموده اند و برنامه های مؤثری را ایجاد کرده اند. پنج گونه لاکپشت دریایی که در آبهای عمان و خلیج فارس زندگی و زادآوری می کنند و بی تردید در آبهای کشور ما نیز حضور دارند، به قرار زیر است: 1. لاکپشت دریایی سبز 2. لاکپشت دریایی عقابی 3. لاکپشت دریایی چرمی 4. لاکپشت دریایی سرخ 5. لاکپشت دریایی رایدلی طول متوسط لاک پشتی لاکپشت های عقابی بین 70 تا 80 و پهنای آن بین 60 تا 70 سانتی متر بوده، وزن متوسط آنها نیز در حدود 49 کیلوگرم است. تعداد تخمهای گذاشته شده در اکثر چاله ها بیش از صد و حداکثر 132 و حداقل 47 عدد است. حجم تخمها نیز از 25 تا 30 سانتیمتر مکعب در نوسان است. وزن تخم لاکپشت عقابی 79/25 تا 89/30 گرم و قطر آن 43 میلیمتر است.
قلعه های تاریخی
در ساحل محله مسنی قشم، دربندر قدیمی و کهن لافت در کنار چاه های طلا و در جزیره هرمز و لارک آثاری از قلعه های به جا مانده از زمانهای دور است که امروزه این آثار از جمله میراثهای تاریخی خلیج فارس به شمار میروند و به عنوان بازمانده های معماری استعماری و نماد پایمردی مردمان جنوب، توجه جویندگان حقیقت و علاقه مندان به تاریخ دریای پارس را به خود جلب می کنند.
قلعه قشم

قلعه قشم که از 400 سال پیش باقی مانده از جمله قلعه های پرتغالی است که با سنگ مرجان و ساروج برپا شده است. این قلعه دو بارو داشته که در هر یک از چهار گوشه باروها برجی برآمده بوده است. درون قلعه، اتاق ها و انبارها و برکه ها و چاه هایی ساخته بودند که هنوز آثاری از آنها باقی مانده است. شیوه معماری قلعه و طرح برج و باروبندی آن همانند قلعه سازی ایران دوره ساسانی است. پرتغالیان از برجهای دیده بانی قلعه که دیدگاهی فراگیرنده داشت، رفت و امد کشتی های جنگی و تجاری را در آبهای خلیج فارس زیر نظر می گرفته اند. گفتنی است همزمان با پادشاهی محمد شاه قاجار، کوترال ( شیخ عبدالرحمان)، حاکم قشم و خانواده و بستگان او در این قلعه زندگی می کردند. از دیگر آثار تاریخی جزیره قشم، قلعه لافت، قلعه هرمز،قبرستان انگلیسی ها، کلات کشتار، تم سینتی( مقبره مقدس) چهل دختران، آب بندهای پی پشت و گوران، مسجد جامع قشم( با قدمتی قبل از دوره صفویه) ، برکه آب بی بی صوغیه مجموعه کولغان، مقبره شاه شهید و گورستان مقابل آن، بقعه شیخ برخ، مقبره شیخ زین العباد،مقبره سیدان، مقبره شیخ آندر آبی، برج های دیده بانی، چاه های طلا
کوههای قشم

از شگفتی های کم نظیر جزیره، کوههایی است که به شکلهای گوناگون تراش خورده اند و مایه اعجاب هر بیننده ای هستند. کوههای قشم با شکلهای زیبا، تندیسهای حیرت انگیز و رخ غولهای بدیع که گویی دستان هنرمند طبیعت صورتی آشنا به آنها بخشیده اند از هر سو در معرض تماشای علاقه مندان به طبیعت و پژوهشگران زمین شناسی هستند و تماشای آنها گستره خیال بیننده را گسترش می دهد

جمعیت و ترکیب جنسی آن

از نتایج فاز اول طرح جامع آمارگیری چنین برمی آید که جزیره قشم در پایان سال 1380 اندکی بیش از 81 هزار نفر (81096 نفر) جمعیت داشته است. از این جمعیت 42308 نفر مرد و 38788 نفر زن بوده اند. نسبت جنسی جمعیت برابر 109 مرد به ازائ 100 زن می باشد.

ترکیب سنی جمعیت

جوانی جمعیت از عمده ترین و بارزترین ویژگی های جمعیتی جزیره قشم است. بر اساس آمار حدود یک چهارم جمعیت (81/24) زیر سن 10 سال هستند و سن بیش از نیمی از جمعیت(53 درصد) به 20 سال نیز نمی رسد. در عوض سهم افراد 50 ساله و بیشتر در کل جمعیت بسیار پائین است و به 9 درصد هم نمی رسد(75/8). اندکی بیش از یکدهم جمعیت نیز(67/11 درصد) در سنین بالاتر از 45 سال هستند. میانگین جمعیت در جزیره قشم به کمتر از 23 سال می رسد.

دین و تابعیت

اکثریت قریب به اتفاق(99/99 درصد) ساکنین جزیره قشم مسلمانند به طوریکه در کل جزیره فقط 11 نفر غیر مسلمان سکونت دارند که مسیحی و زرتشتی هستند.

سواد و تحصیلات

از 81096 نفر جمعیت جزیره قشم، 69340 نفر در سنین 6 سالگی و بیشتر هستند. از افراد اخیر تعداد 55413 نفر باسواد و 13927 نفر بی سوادند. بر این اساس میزان باسوادی در جمعیت بالای 6 ساله و بیشتر به حدود 80 درصد می رسد.

جغرافیاى سیاسى

تقسیمات کشورى
در سال 1325 ه‍.ق/ 1278 ه‍.ش مجلس شوراى ملى، قانون تشکیل ایالت‌ها و و لایت‌ها را تصویب کرد و بندرعباس و نواحى تابع آن جزء محدوده ایالت فارس و بنادر شد. این تقسیمات تا سال 1316 ه‍.ش معتبر بود، ولى در آبان‌ماه 1316 ه‍.ش مجلس شوراى ملى تقسیمات جدید کشور را تصویب کرد و بر اساس آن بندرعباس عنوان استان هشتم را به خود گرفت و شهرستان بندرعباس بر اساس تقسیمات فوق داراى 5 بخش به نام‌هاى مرکزى، جاسک، سعادت‌آباد، قشم و میناب شد.
در سال 1339 ه‍.ش طبق قانونى در مجلس، کشور به 14 استان، 6 فرماندارى کل و 449 بخشدارى تقسیم گردید. در این تقسیم‌بندى بندرعباس جزء فرماندارى کل بنادر و جزایر دریاى عمان و خلیج فارس محسوب مى‌شد.
در آبان ماه 1345 ه‍.ش کشور از نظر تقسیمات کشورى به 13 استان و 8 فرماندارى کل تقسیم شد و بندرعباس در وضع پیشین خود باقى ماند.
بنادر و جزایر بحر عمان با همان محدوده به استان تبدیل شد و استان هرمزگان نامیده شد. در آن سال استان هرمزگان داراى 5 شهرستان بود که شهرستان آبان (قشم) با مرکزیت قشم جزء آن محسوب مى‌شد.
در سرشمارى سال 1365 شهرستان قشم داراى دو بخش به نام‌هاى مرکزى، شهاب و در مجموع شامل 5 دهستان بوده است.
در سال 1375 این شهرستان داراى به دو بخش مرکزى و شهاب و 7 دهستان تقسیم شده بود.
طبق آخرین تقسیمات کشورى امروزه شهرستان قشم 64 شهر و روستا دارد که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
1 ـ تولا 2 ـ دفارى 3 ـ حمیرى 4 ـ جزیره لارک (جزء جزیره قشم) 5 ـ درگهان (در سال 85 تبدیل به شهر شده است) 6 ـ هلر 7 ـ گیاهدان 9 ـ رمچاه 10 ـ جى‌جیان 12 ـ باغ بالا 13 ـ توریان 14 ـ تُم‌سنتى 15 ـ زینبى 16 ـ پى‌پشت 17 ـ کوشه 18 ـ کاروان 19 ـ گربدان 20 ـ زیرانک 21 ـ کردوا 22 ـ مسدوم 23 ـ خالدین 24 ـ مسن 25 ـ شیب دراز 26 ـ دیرستان 27 ـ برکه خلف 28 ـ هنگام جدید 29 ـ هنگام قدیم 30 ـ هنگام غیل (جزیره هنگام) 31 ـ ریگو 32 ـ بند حاج على 33 ـ قندیل 34 ـ نخل گل 35 ـ لافت 36 ـ طبل 37 ـ ملکى 38 ـ هفت رنگو 39 ـ سلخ 40 ـ گمبران 41 ـ سهیلى 42 ـ تنبان 43 ـ گورزین 44 ـ دهخدا (خور خران) 45 ـ گوران 46 ـ نقاشه 47 ـ دوربنى 48 ـ دولاب 49 ـ گورى 50 ـ مُرادى 51 ـ درکو 52 ـ دوستکو 53 ـ کانى 54 ـ چاهو شرقى 55 ـ تمکز 56 ـ کنار سیاه 57 ـ چاهوغربى 58 ـ سرریگ 59 ـ باسعیدو
(سوزا، هرمز و قشم حوزه شهرى‌اند و در سال 85 بندر درگهان به حوزه شهرى اضافه شد.)
شهر قشم در شرقى‌ترین نقطه جزیره واقع شده است و به رغم آنکه این شهر نسبت به کل جزیره مرکزیت هندسى ندارد، اما به علت موقعیت مهم استراتژیک آن (دید گسترده به جنوب، شمال و شرق، دید به تنگه هرمز، نزدیکى به بندرعباس و...) از قدیم واجد اهمیت بوده و عمده‌ترین سکونتگاه جزیره محسوب مى‌شده است.
انتخاب شهر قشم به عنوان پایگاه اصلى توسعه منطقه آزاد تجارى-صنعتى قشم نیز بر اهمیت این شهر افزوده است.

بنادر

بنادر مهم صیادى و تجارى: 1 ـ بهمن 2 ـ شهید ذاکرى 3 ـ سلخ 4 ـ مسن 5 ـ سوزا 6 ـ کاوه 7 ـ لافت 8 ـ درگهان 9 ـ باسعیدو 10 ـ فجر 11 ـ شرکت نفت 12 ـ رمچاه 13 ـ کندالو 14 ـ طبل 15 ـ هنگام

جغرافیاى اقتصادى

دامپروری
جزیره قشم تا حدودی توان بالقوه برای دامپروری را دارد و هم اکنون دامپروری به روش سنتی در جزیره انجام می گیرد . نزدیک به 2000 راس بز از نژادهای مخصوص تالی ، جزیرتی، پاکستانی و هم چنین حدود 3000 راس گوسفند و گاو گوساله و چند هزار ماکیان در جزیره وجود دارد.
منابع تغذیه دام ها بیشتر از سرشاخه ها و برگ درختان حرا است. مردم جزیره نوعی غذا به نام « فخاره » برای دام های خود درست می کنند .
بیشتر دام ها در این جزیره در دشت مرکزی ( یعنی توریان، رمکان ، گربه دان و کاروان ) هستند و غذای اصلی بزها سرشاخه های درختان است. گاوها در این جزیره اغلب بومی هستند و شیردهی آنها پایین است. لابه لای جنگل های حرا نیز محل زندگی مرغان و پرندگان دریایی است.
شتر یا سفینه صحرا در گذشته از اهمیت خاصی برخوردار بوده که انطباق بیشتری با محیط جزیره داشته است و برای حمل و نقل وهم چنین شیر و گوشت نگهداری می شده است. هم اکنون شترداری به سرعت رو به کاهش رفته و برای حمل و نقل از وانت استفاده می شود. شترداری بیشتر در روستای طبل، جی جیان، سهیلی و سلخ رایج است. تعداد شترها در این جزیره افزون بر 3000 نفر است.

کشاورزی
در جزیره قشم به دلیل کمی بارندگی و نبود آب شیرین کافی ، کشاورزی بسیار محدود است و بیشتر به صورت دیم صورت می گیرد و کشت غلات دیم نیز به دلیل یکنواختی بارندگی دستخوش نوسان زیاد می شود. به این ترتیب ، تولید کشاورزی قشم را می توان ناچیز دانست. نواحی کشت آبی در دشت توریان و نواحی زراعت دیم در روستای طبل ، گوران ، سهیلی ، گورزین ، ملکی ، لافت و گیاهدان واقع اند که نیمی از نخلستان های جزیره را در خود جای داده اند.
شیوه کشت در قشم غیر مکانیزه و هنوز سنتی است. بیشتر کشاورزان قشمی از ابزار و وسایل ابتدایی در کشت، درختکاری ، باغداری و آبیاری استفاده می کنند.
نقطه عطف و آغاز کشاورزی جدید در قشم را می توان از سال 1326 دانست که اولین موتور پمپ چاه نصب شد. در برنامه اول اقتصادی کشور ، که کشاورزی محور بود ، تحولی در جزایر از جمله جزیره قشم به وجود نیامد. از طرفی به دلیل خشکسالی ها، برداشت غیر معمول از سفره آب های زیر زمینی و در نتیجه افت کشاورزی در دشت مرکزی ، کشاورزان را تشویق به مهاجرت کرده است به طوری که متوسط بهره برداری یک زمین تا 50 درصد کاهش داشته و میزان کاشت آبی جزیره تا 170 هکتار تنزل یافته است. در روزگاران گذشته جزیره قشم تامین کننده بعضی از محصولات کشاورزی برای جوامع پیرامون خود بود. با این وجود ، در حال حاضر جزیره قشم از حیث کثرت آب شیرین و زمین های حاصلخیز ، ممتاز ترین مکان در خلیج فارس است به طوری که سبزیجات و علوفه حیوانات بندر عباس و شیخ نشین های شارجه و دوبی را تامین می کند و چنانچه وضع کشاورزی آن اصلاح شود این امکان را دارد که انبار بزرگ میوه جات و علوفه خلیج فارس شود. ضمن آنکه در قشم خرما، انار ، انگور ، هندوانه و مرکبات هم به عمل آید.

معادن
در جزیره قشم معادن گوناگونی از قبیل نمک ، خاک سرخ ،نمک ، گاز سنگ آهن و ... وجود دارد که به ویژه در گذشته سبب رونق تجاری این جزیره بوده است و قسمتی از مشاغل جزیره نشینان را تامین می کرده است.در جزیره قشم چند کان نمک ، سنگ لاشه و گاز هست . سنگ لاشه و گاز در پیرامون آبادی ها به فراوانی یافت می شود و ارزش صنعتی دارند. کان گاز در نزدیکی روستاهای گورزین و سلخ و سنگ لاشه در 2 فرسخی باختر شهر قشم و در روستاهای طبل و سلخ بیش از جاهای دیگر است.
معدن سنگ لاشه تلمبر واقع در 10 کیلومتری باختر بندر قشم با تولید سالانه 35 هزار تن و معدن سنگ لاشه قشم واقع در 14 کیلومتری جنوب باختری شهر قشم با تولید سالانه 2700 تن از مهم ترین معدن های قشم به شمار می روند.
بهره برداری از سنگ آهن موجود در شهرستان قشم به علت پایین بودن عیار آن اقتصادی نیست اما سرمایه گذاری در دیگر معادن از قبیل نفت ، سرب ، نمک ، خاک سرخ مطلوب است که ممکن است با بذل توجه مخصوص ، رقم بزرگی از صادرات کشور را تشکیل دهد و مقام مهمی را از جنبه نظامی و دریا داری و بازرگانی در خلیج فارس احراز نماید.
نمک جزیره قشم به سبب مرغوبیت مورد علاقه کشورهای خلیج فارس حتی هندوستان است. نمک جزیره قشم به کلکته حمل می شود.
از جمله معادن عمده جزیره قشم ، نمکدان است که به صورت تپه نمکی مدور ( مخروطی ) و به قطر قاعده 7 کیلومتر در ارتفاع 237 متر از سطح دریا قرار دارد. این منبع دارای بهترین نمک است که ذخائر آن 420 هزار تن برآورد شده است.
گاز جزیره قشم در سنوات گذشته برای اولین بار به وسیله شرکت ایران و انگلیس کشف و حفر شد به طوری که در منطقه کارگه سه چاه نفت زده اند که عمق یکی از آنها تا 3000 متر می رسد اما سر چاه ها را بسته اند.
با اجرای پروژه هایی چون فولاد ، نیروگاه های برق ، کارخانه ذوب آهن گازی بندر عباس ، مس سرچشمه و ...مقرر شد این صنایع از منابع گازی مناطق گورزین و سلخ در جزیره قشم تغذیه کنند. منابع گازی در سلخ به علت نا مرغوب بودن ( ترش ) مورد استفاده قرار نگرفت ولی بهره برداری از منابع گورزین ادامه یافت.
پالایشگاه گاز « گورزین » که از پنج حلقه چاه تغذیه می کند پس از پالایش به وسیله لوله های 12 اینچی از لافت کهنه به بندر پل و در مجموع پس از طی 70 کیلومتر به نیروگاه بندر عباس می رسد تا انرژی گازی را به الکتریسیته تبدیل نماید. قدرت تصفیه و حمل گاز طبیعی به نیروگاه حرارتی بندرعباس در صورت امکان روزانه یکصد میلیون فوت مکعب است و این لوله ها در ژرفای 33 متری دریا قرار گرفته اند.

• تاریخچه زمین‌شناسى و تکتونیک منطقه: بخش شمالى خلیج فارس قسمتى از بخش جنوب شرقى زون ساختارى زاگرس را تشکیل مى‌دهد که با روند کمربند چین‌خورده‌ ـ راندگى شمال غربى ـ جنوب‌ شرقى در اثر آخرین فاز کوه‌زایى آلپین در پلیو ـ پلیئستوسن چین‌خورده و دگرریخت شده است. سازندهاى زمین‌شناسى این کمربند ممکن است محدوده سنى پالئوزوئیک پیشین تا ترشیرى داشته باشند و شامل دیاپیرهاى منسوب به پالئوزوئیک پیشین به نام سرى هرمز بوده که تا عهد حاضر به طرف سازندهاى بالایى و تا روى زمین فعال بوده‌اند. بر اساس نظر اکثریت زمین‌شناسان این منطقه از نظر تکتونیکى از زمان ترشیرى پسین به عنوان ناحیه فعال تکتونیکى بخش جنوبى پیشانى دیگر ریختى یا کمربند همگرایى (بین‌النهرین و حوزه خلیج فارس) و همچنین حاشیه‌هاى صفحه فشارشى و برخوردى قاره ایران ـ عربى، فعال بوده است.
منطقه واقع در پایانه جنوب شرقى خلیج فارس در امتداد جزایر هرمز، قشم توسط عوارض ساختمانى، رسوبى و زمین‌شناسى همانند خشکى مادر (main Land) مشخص مى‌شود که با 5/2 کیلومتر پهنا در باریک‌ترین جاها از آن فاصله دارد. دریابارهاى رسوبات ترشیرى در جزیره قشم به‌طور بخشى همراه با نهشته‌هاى کواترنرى بوده، بنابراین از نیروهاى تکتونیکى فشارشى در ارتباط با فاز کوه‌زایى آلپین منتج شده است.
پادگانه‌هاى دریایى کواترنرى اغلب به‌طور افقى با سطح پلکانى با اندکى شیب به طرف دریاها به خوبى گسترش یافته‌اند. پادگانه‌هاى قدیمى‌تر مخصوصاً آنهایى که بر روى ساختمان‌هاى تاقدیسى قرار دارند شیب‌ تندترى داشته و به‌طور ملایم چین‌خوردگى دارند. پادگانه‌ها از مرجان‌ها، پوسته‌هاى جانورى و رسوبات دریایى نهشته شده در بخش‌هاى ساحلى قدیمى ساخته شده و ضخامتشان از چندین متر تا حدود 10 متر متغیر است.
از نظر ترکیب، آنها شامل نهشته‌هاى مرجان، لوماشل ماسه سنگى ـ آهکى (لوماشل گریت استون ـ آهکى) و ماسه سنگ بوده که معمولاً با یک سطح سفت (duricrusted)، به‌طور دگرشیب سازند سنگ بستر ضخیم‌تر اما ضعیف‌تر (معمولاً طبقات ماسه سنگ قرمز و مارن سیلیتى ـ میوسن ـ پلیوسن، سازندهاى میشان و بر روى آن آغاجارى) را مى‌پوشانند. گسترش داخلى خشکى پادگانه‌هاى دریایى حداکثر در حدود 10 کیلومتر از خط ساحلى عهد حاضر در جزیره قشم قابل مشاهده است.

چینه‌شناسى سازندهاى رخنمون یافته در جزیره قشم

1 ـ سرى هرمز:
این سرى در گنبد نمکى نمکدان رخنمون یافته (در جاى خود به مکانیسم جایگیرى گنبدهاى نمکى اشاره خواهد شد). از سال 1851 میلادى تاکنون درباره این سرى بحث‌هاى زیاد شده و آنها را به سن‌هاى مختلف با به‌هم‌ریختگى یا بدون به‌هم‌ریختگى نسبت داده‌اند (مجموعه مقالات سمپوزیوم دیاپریسم با نگرشى ویژه به ایران دو جلد ـ 1369). پیلگریم معتقد است که این سرى، مخصوصاً در استان هرمزگان، یک سرى نمکى در پایین و یک ردیف رسوبى ـ آتشفشانى در بالاست که به چهار بخش قابل تقسیم است:
1 ـ سنگ نمک در پایین
2 ـ مجموعه قرمزى شامل مارن، انیدریت و سنگ‌هاى ماگمایى اسیدى و بازیک همزمان و جوان‌تر (باعث گرانیتینراسیون متاسوماتیزم و دگرگونى در میان آنها).
3 ـ آهک‌هاى سیاه‌رنگ جلبکى
4 ـ در هر گنبد نمکى بستگى به همان گنبد دارد بیشتر ماسه سنگ‌هاى قرمز خاکسترى و سبز رنگ با توفیت‌هاى ریزدانه سفیدرنگ، انیدریت‌هاى با ضخامت دسیمترى با سنگ‌هاى آهکى به همان رنگ.
تریلوبیت‌هاى گزارش شده توسط لیز (less 1929) که توسط کینگ (king 1930) شناسایى شده‌اند و نیز آکریتارک‌هاى شناسایى شده توسط قویدل (1369) در چاه دارنگ شماره 1 و شاه شیرین 1 سن‌سرى هرمز را کامبرین میانى منسوب مى‌کند. بر اساس گزارش‌ها و نقشه‌هاى صمدیان (1369، 1982) که سازندهاى دیگر موجود در جزیره و ویژگى‌هاى آنها عبارتند از:
2 ـ سازند میشان:
این سازند در هسته برخى از تاقدیس‌هاى جزیره قشم (تاقدیس‌هاى هلر، گورزین، سلخ و...) و نیز در قسمت کوچکى از دیوارهاى گنبد نمکى نمکدان قابل شناسایى است. بخش پى این سازند آهک در روستاى گورى است که این بخش در نزدیکى گنبد نمکى نمکدان (از طرف تاقدیس سلخ) پنهان بوده و به وسیله گمانه‌زنى ضخامت آن 100 متر برآورد شده است. سن سازند میشان میوسین پسین است.
3 ـ سازند آغاجارى:
این سازند در ناحیه، تناوبى از لایه‌هاى ماسه سنگ آهکى و مارن بوده و با سازند زرین آن همبرى عادى داشته و همبرى آن با نهشته‌هاى جوان‌تر ناپیوستگى زاویه‌دار است. سازند فوق، بدنه اصلى ساخت تکتونیکى جزیره قشم را به وجود آورده و در تمامى تاقدیس‌هاى هلر، سوزا، گورزین، نقاشه، سلخ، باسعیدو و... برونزد اصلى را دارد.
در نواحى قشم و بندرعباس این سازند داراى ناپیوستگى‌هاى مرکب بین سازندى بوده و پى لایه‌هاى موجود در بین دو ناپیوستگى از یک لایه نازک کنگلومرایى تشکیل شده است. از نظر دیرینه‌شناسى، ریزسنگواره‌هاى روزن‌بران (فرامینیفرها) سن عمومى جوان‌ترین لایه‌هاى این سازند را میوسن پسین نشان مى‌دهد (James and wind, 1965) مطالعه چند نمونه از نانوپلانکتون بخش بالایى این سازند در جزیره قشم (توسط خانم فاطمه هادوى) سن پلیوسن پسین را به آنها مى‌دهد. سازندهاى محلى جزیره قشم (نامگذارى و شرح توسط صمدیان 1369، 1982)
4 ـ آهک قشم:
نهشته‌هاى ساحلى فسیل شده به‌صورت پادگانه‌هاى دریایى که به حالت کلاهکى رسوبات کهن‌تر خود را پوشانده و در سمت ساحل عموماً پرتگاه‌هاى دریایى بى‌شمارى را به وجود مى‌آورد. به‌طور کلى آهک قشک یک آهک الیتى تخریبى و نسبتاً سفت است که داراى پوسته‌هاى فسیلى فراوان و کمى مواد تخریبى حمل شده و سیمان کلسیتى است. در برخى نواحى نزدیک به ساحل این آهک تغییر رخساره داده و با آهک‌هاى ریفى جایگزین مى‌شود. واحد قشم با ضخامت میانگین 5-4 متر به روى بخش‌هاى ساحلى تاقدیس‌هاى جزیره قشم نشسته است. سن‌رادیومترى به روش کربن 14، سنى در حدود 25 تا 40هزار سال پیش با میانگین 25 تا 30هزار سال پیش را براى این سازند به دست مى‌دهد.
5 ـ کنگلومراى دولاب
این واحد از منشاء آبرفتى و به شکل رسوبات مخروط‌افکنه است. رسوبات آن، در جزیره قشم، تنها در روى تلاقى دماغه‌هاى تاقدیس سلخ و باسعیدو دیده مى‌شود که از یک کیلومترى شمال گنبد نمکى نمکدان شروع شده و به سمت شمال تا جنوب بلافصل روستاهاى دولاب و تمگس (در نزدیکى تنگه خوران) ادامه دارد. بر اساس جایگاه چینه‌شناسى سن آن هولوسن پیشین در نظر گرفته شده است.
6 ـ ماسه سنگ سوزا
این واحد منشاء دریایى داشته و در پاره‌اى از نقاط جزیره قشم با گسترش کم قابل مشاهده بوده و از ماسه سنگ آهکى شن‌دار و ریگ‌دار افقى همراه با سنگواره‌هاى بسیار ساخته شده است. این واحد در پى کنگومرایى است و ضخامت آن 3 تا 4 متر و سن آن نیز به روش کربن 14 حدود چهار تا پنج‌هزار سال پیش تعیین شده است.
7 ـ رسوبات هولوسن پسین
برخى از نقاط ساحلى جزیره و نیز کل قسمت میانى (از شمال تا جنوب جزیره) توسط این رسوبات پوشیده شده‌اند.
چهار نمونه از سواحل شمالى و جنوبى طبل و سواحل شمالى و جنوبى کانى از عمق 3 سانتى‌مترى خاک توسط وزارت کشاورزى در رابطه با مطالعات جامع احیاء و توسعه کشاورزى و منابع طبیعى حوزه‌هاى آبریز رودخانه‌هاى کشور برداشت شده و در سازمان زمین‌شناسى کشور مورد مطالعه رسوب‌شناسى قرار گرفته است. نتیجه‌گیرى اینکه رسوب هیچ‌کدام منشاء از رودخانه کل نداشته و به نظر مى‌رسد که کلیه رسوبات از عمل تخریب حمل دریا و بازگشت حاصل از امواج به وجود آمده‌اند. البته تعداد نمونه‌هاى ارسالى براى اظهارنظر کافى نبوده و بررسى شرایط زمین‌شناسى و فیزیکوشیمیایى حدفاصل هرمزگان و قشم اهمیت زیاد دارد.
علاوه بر مطالعات صمدیان 1369 و 1982، رئیس و همکاران 1998 در مطالعاتشان 18 پادگانه دریایى جزیره قمش را تا ارتفاع 220 مترى شناسایى کرده‌اند که با روش‌هاى رادیومترى از نهشته‌هاى صدف‌هاى دریایى و مرجان‌ها آزمایش به عمل آمد که اغلب کریستالیزه بودند ولى نمونه‌هاى زیر ارتفاع 30 متر غیرکریستالیزه بوده و میزان بالاآمدگى کلى را 2/0 میلى‌متر در سال و در نزدیکى گنبدنمکى قشم، این بالاآدگى سریع‌تر بوده و براى پریود زمانى 5 تا 6هزار سال قبل در حود 6 میلى‌متر در سال به دست آمد. البته این اعداد تا حدودى با اندازه‌گیرى‌هاى قبلى اختلاف نشان مى‌دهد که بیشتر به علت روش‌هاى کار و کریستالیزاسیون و آلودگى فسیل‌ها مى‌تواند باشد.
در مطالعه اخیر که توسط پروسر و همکاران (Preusser et al. 2001) براى جزیره کیش منتشر شده است میزان بالاآمدگى تا حداکثر 32 میلى‌متر در سال نیز تخمین زده شده است.
• تشکیل گنبدهاى نمکى: در تمام جزیره‌هاى چهارگانه (قشم، هرمز، لارک، هنگام) با گنبدهاى نمکى روبه‌رو هستیم و به غیر از جزیره قشم پیدایش سه جزیره دیگر در ارتباط مستقیم با گنبدهاى نمکى است. بالا آمدن نمک را مى‌توان تحت‌تأثیر گرانش واژگون، رفتار ویسکوپلاستیکى آن، نیروهاى تکتونیکى وارده، و وجود نقاط ضعف در مسیر صعود نمک در نظر گرفت.
به علت مطالعات بیشتر و وجود کانسار قابل توجه گل اخرا جزیره هرمز از اهمیت خاصى در توصیف گنبدهاى نمکى برخوردار است. که از نظر کانى‌شناسى و سنگ‌شناسى نیز براى مطالعه گنبدهاى نمکى راهنماى خوبى است. زمین‌شناسى گنبد نمکى جزیره هرمز توسط الیاسى و همکاران، 1355 (توسط گروه زمین‌شناسى دانشگاه تربیت معلم) انجام گرفته است. در جزیره هرمز سنگ‌هاى آذرین ریولیت، تراکیت، بازالت‌هاى تجزیه شده، دیاباز و مینرالیزاسیون کانى‌هاى حرارت بالا از قبیل پیروکسن، آمفیبول و الیژیست (پولک‌هاى نازک شش گوش با سطوح رمبوئدرى و بیناکوئیدى)، کوارتز و پیریت در حفره‌ها و شکستگى‌هاى سنگ‌هاى آذرین قابل مشاهده است. همچنین در سنگ‌هاى رسوبى قدیمى این جزیره کانى‌ها درجازا نظیر دولومیت، پیریت و کوارتز به وفور یافت مى‌شود.
یکى از کانسارهاى قابل توجه و مهم این جزیره اخرا است که از طریق شستشوى سنگ‌هاى آهن‌دار توسط آب‌هاى نافذ و انتقال اکسید آهن سه ظرفیتى به اعماق زمین حاصل شده است. ژیزمان این کانسار به‌صورت توده‌هاى بزرگ عدسى شکل است که در حد فاصل سنگ‌هاى تبخیرى و برش هترروژن آهن‌دار قرار گرفته است.
ویژگى بارز جزیره پدیده فرسایش است که تپه‌ها و کوه‌هاى به شدت فرسایش یافته را به وجود آورده و مناطق مسطحى نیز که مواد آبرفتى را باد و باران به همراه آورده و رسوب داده است. در جاى جاى جزیره دیده مى‌شود.
در جزیره قشم گستره‌هاى وسیعى نزدیک به دریا و نیز تپه‌ها و کوه‌هایى با ارتفاع حداکثر 400 متر وجود دارد. نزدیک به یک سوم مساحت جزیره نسبتاً مسطح و بقیه کم و بیش پستى و بلندى‌هاى قابل دسترسى است.
• پستى و بلندى‌هاى: جزیره قشم از ناهموارى‌هاى آهکى تشکیل شده است.
ـ در جنوب و پشت شهر قشم (منتهى‌الیه شرق جزیره)، زمین به تدریج ارتفاع مى‌یابد و به تپه‌هاى معروف به ”پرتگاه قشم“ ختم مى‌شود. بلندترین نقطه در پرتگاه قشم در 5 کیلومترى شهر قشم واقع شده و 170 متر ارتفاع دارد.
ـ ارتفاعات جزیره را غالباً تراس‌هایى تشکیل مى‌دهند که دامنه‌هاى آنها شیب تند دارند و اغلب مضرس (داندانه داندانه)اند.
ـ بلندترین نقطه جزیره «کیش کوه» است با ارتفاع 397 متر که در 35 کیلومترى شرق باسعیدو واقع شده. از آنجا که این کوه از نمک تشکیل شده، به همین دلیل به کوه نمکدان نیز معروف است.
ـ در 3 کیلومترى شمال شهر سوزا قله سفیدرنگ و مخروطى شکلى وجود دارد به ارتفاع 135 متر.
ـ ”قله فینگر“ به ارتفاع 280 متر و کوه ”بیسکو“ به ارتفاع 294 متر در غرب کوهستان مخروطى شکل سوزا قرار گرفته‌اند.
• واحدهاى زیست محیطى: جزیره قشم و جزایر اطراف آن به سه واحد زیست‌محیطى عمده تقسیم شده، که عبارتند از:
الف‌ـ مناطق خاکى: در مورد مناطق خاکى 7 واحد عمده شناسایى شده‌اند:
1 ـ مناطق کوهستانى قشم شرقى
قسمت شرقى جزیره قشم مشخصاً از فلات‌هاى کوهستانى است که توسط دره‌ها و زمین‌هاى پست از یکدیگر جدا شده‌اند.
2 ـ مناطق کوهستانى قشم غربى
قسمت غربى جزیره را یک محدوده بزرگ کوهستانى تشکیل مى‌دهد. این محدوده از دشت دیرستان در شرق به انتهاى غربى جزیره کشیده شده است که در بیش از نصف طول جزیره امتداد دارد.
قسمت عمده غرب جزیره قشم را محدوده کوهستانى اشغال نموده و تنها یک قسمت باریک از زمین‌هاى پست بین این محدوده و دریا باقى گذاشته است.
3 ـ کوه گنبدنمکى
کوه نمکى ـ کوه نمکدان ـ در قسمت جنوب غربى جزیره، ویژگى عمده مجموعه کوهستانى غربى را تشکیل مى‌دهد. این کوه که به شکل مخروط است تا ارتفاع 397 متر (قله کوه نمکدان) مى‌رسد. ساختار نمکى این کوه از انباشته شدن صخره‌هاى آذرین با رسوبات تشکیل شده است. کوه گنبد نمکى، با بقایاى معادن نمک باستانى و چشمه‌هاى آب شور، به خودى خود یک ”اثر تاریخى طبیعى دیدنی“ با امکانات آموزشى و تفریحى را به وجود آورده است.
گزارشى از گنبد نمکى نمکدان (قشم)
جزیره قشم از طریق تنگه کلارنس Clarence یا خورخوران از سواحل ایرانى جدا شده است. مرتفع‌ترین منطقه جزیره قشم، کیش کوه با ارتفاع 397 متر از کوه نمک تشکیل شده است که به کوه نمکدان نیز معروف است.
مشخصات زمین‌شناختى خلیج فارس و جزیره قشم:
خلیج فارس دریایى حاشیه‌اى (Marginal) است که توسط تنگه هرمز با اقیانوس هند ارتباط مى‌یابد. از نظر زمین‌شناسى ساختمانى، خلیج فارس یک چاله تکتونیکى است که به اواخر پلیوسن تا پلیستوسن تشکیل شده و در نتیجه تداخل چین‌خوردگى‌هاى زاگرس و چین‌خوردگى‌هاى عربى شکل امروزى را پیدا کرده است. اغلب جزایر و تپه ماهورهاى زیردریایى نیز در اثر بالا آمدن گنبدهاى نمکى تشکیل شده‌اند (مؤمنى، 1375).
بررسى وضعیت زمین‌شناسى ساختمانى و جنس زمین‌هاى تشکیل‌دهنده جزیره قشم نشان مى‌دهد این جزیره تاقدیس عظیمى است که محور آن منطبق بر محور طولى جزیره مى‌باشد و به آخرین حرکات چین‌خوردگى زاگرس مربوط است. در داخل جزیره چین‌خوردگى‌هاى درهمى وجود دارد که حاکى از حرکات تکتونیکى جوان‌تر است. عملکرد گسل‌هاى فعال با امتداد شمالى ـ جنوبى بالا آمدن تدریجى گنبد نمکى نمکدان و حضور پادگانه‌هاى دریایى مؤید این نظر است (واشقانى، 1377)
چینه‌شناسى جزیره قشم
سازند هرمز قدیمى‌ترین سازند موجود در جزیره قشم است که در بخش غربى آن به‌صورت گنبد نمکى نمکدان برونزد دارد.
سازند هرمز شامل رسوبات تبخیرى با ضخامت تقریبى هزار متر است که مابین پى سنگ و پوشش رسوبى زاگرس واقع است.
پى سنگ سازند میشان ـ به نام آهک گورى ـ در گنبد نمکى نمکدان به ضخامت 30 متر برونزد دارد. این بخش آهکى که کرم رنگ است از دور به شکل سنگ‌هاى مقاوم دیده مى‌شود. سازند میشان با داشتن فسیل‌هاى جانورى فراوان، میوسن آغازین تا میانى را دارد.
سازند آغاجارى نیز با داشتن بیشترین رخنمون در سطح جزیره از ماسه سنگ‌هاى آهک‌دار به رنگ قهوه‌اى و خاکسترى، رگه‌هاى گچ، مارن‌هاى قرمز و سیلتستون تشکیل شده است. سن سارند آغاجارى میوسن فوقانى تا پلیوسن است.
واحدهاى سنگى جدید شامل واحدهاى ماسه سنگى ویرستان، واحد آهکى قشم، واحد ماسه سنگى سوزا واحد کنگلومرایى دولاب و نهشته‌هاى عهد حاضر مى‌باشد.
گنبد نمکى نمکدان
گنبد نمکى نمکدان تنها گنبد نمکى در جزیره قشم است که از میان دماغه جنوب، قدیس سلخ و دماغه شمال غربى تاقدیس باسعیدو بالا آمده است و در نقشه‌ تقریباً دایره‌اى شکل و به قطر 7×5/6 کیلومتر است. بام گنبد داراى توپوگرافى نامنظم است و دیواره آن بسیار پرشیب مى‌باشد.
گنبد نمکى نمکدان مشتمل از نمک و گچ، قطعات ناهمگن از آهک دولومیتى سیاه رنگ و شیل‌هاى آهکى، آگلومراهاى آتشفشانى و گدازه‌هاى ریولتى است. سنگ‌هاى فراگیر گنبد داراى لایه‌هاى نازک هماتیتى است. در این گنبد توده سرپانیتن سبزرنگ وجود دارد و در بام آن حدود 30 متر آهک دولومیتى دیده مى‌شود. (صمدیان، 1369).
در بخش جنوبى گنبدنمکى نمکدان، غارهاى نمکى (Salt Caves) بسیار زیبا و شگفت‌انگیزى وجود دارد که ارتفاع آن تا 20 متر نیز اندازه‌گیرى شده است. سقف غار به وسیله قندیل‌هاى فراوانى پوشیده شده است که با گذشت زمان در اثر نفوذ آب تغییر تشکیل مى‌دهند.
غارهاى نمکى جزیره قشم طولانى‌ترین غار در نوع خود هستند.
از میان غارهاى نمکى زیبا و عجیب، آب زیرزمینى دائمى نیز جریان دارد که در تمام طول سال جارى است و در دامنه کوه به‌صورت چشمه نمکى است که منظره بسیار زیبا و دیدنى را ایجاد مى‌کند.
برخاست گنبد نمکى نمکدان، که جنبش‌هاى آن از میوسن پسین و پلیوسن پیشین آغاز شده است، تحت‌تأثیر نیروهاى حاصل از اختلاف چگالى نمک و سنگ‌هاى دربرگیرنده بوده که حرکات تکتونیکى نیز شتاب آن را بیشتر نموده است.
حالت برشى بخش گورى وجود لایه‌هاى کنگلومرایى با قلوه‌هاى از گنبد نمکى نشانه‌هایى از برخاست گنبد نمکى در حین رسوب‌گذارى سازند میشان است.
سازند آغاجارى که بخش اعظم دیواره‌هاى گنبد را دربرمى‌گیرد، دگر شکلى یافته است.
جنبش‌هاى جوان گنبد نمکدان مربوط به 4هزار سال گذشته است که با افراشتگى واحد ماسه سنگى سوزا (در نزدیکى گنبد نمکى نمکدان) به میزان 5/3-3 میلى‌متر در هر سال مشخص مى‌شود. (صمدیان، 1369)
4 ـ زمین‌هاى بایر
در قسمت مرکزى جزیره، یک منطقه مشخص زمین بایر وجود دارد که به آسانى قابل مشاهده است. شرایط اقلیمى کاملاً خشک همراه با خاک و صخره‌هاى اعجاب‌انگیزى این منطقه، محیط را دشمن حیات ساخته است.
5 ـ مناطق عمده کشاورزى
دشت توریان مرکز کشاورزى جزیره است. منطقه‌اى در قسمت غربى جزیره، از طبل به بندر گورزین نیز از جمله مناطق کشاورزى قابل توجه جزیره را تشکیل مى‌دهد. به دلیل بارندگى اندک و نامنظم و دماى زیاد و میزان بالاى تبخیر، شرایط طبیعى قشم براى کشاورزى نامساعد است. منطقه تحت کشت و زرع جزیره تنها حدود 30 کیلومترمربع تخمین زده شده است، یعنى حدود 2 درصد کل مساحت جزیره.
6 ـ زمین‌هاى پست
جزیره قشم از جلگه‌هاى مسطح با ارتفاع کم تشکیل شده که پوشیده از بازمانده‌هاى آبرفتى نرم (آهک رس، ماسه و لجن) است. جابه‌جایى بازمانده‌هاى آبرفتى توسط باد موجب افزایش این مواد به ویژه لجن و ماسه مى‌شد. در جزیره، توده‌هاى شن ساحلى نیز وجود دارد. مهاجرت پرندگان ممکن است از طریق کریدور زمین‌هاى پست بر فراز دشت دیرستان انجام شود. پرندگان آبى، به‌خصوص ممکن است توسط زمین‌هاى پست که به‌طور فصلى از سیلاب پر مى‌شوند و اغلب در کرانه‌هاى خلیج دیرستان دیده مى‌شوند جلب شوند. در بازگشت پرندگان از آفریقا، این نوع محل سکونت اولین توقفگاه طبیعى براى تغذیه و استراحت پرندگان پس از پرواز از فراز تنگه هرمز است.
7 ـ شوره‌زار
دشت‌هاى ساحى در منطقه جزر و مدى شامل مناطق وسیعى ”شوره‌زار“ با بقایاى حاصل از تبخیر و بقایاى حاصل از جزر و مد و باد است. این نوع دشت‌هاى بیشتر در غرب ناحیه جنگلى حرا دیده مى‌شوند.
ب‌ـ مناطق جزر و مدى: جزر و مدهاى جزیره به‌طور عمده روزانه هستند. تفاوت‌هاى جزر و مد در طول کرانه شمالى جزیره قشم، به علت جزر و مدهاى باسعیدو و لافت، قابل توجه است. در طول کرانه جنوبى جزیره قشم، تفاوت جزر و مدى کمتر از جزر و مدهاى کرانه شمالى است.
در بیشتر ایام سال، در سواحل جزیره قشم یک جریان حرکت آب به طرف غرب نشان داده مى‌شود. میزان این جریان به‌طور معمول کمتر از یک گروه دریایى است. جریان جزر و مدى در هر دو سوى ساحلى جزیره ظاهر مى‌شود و در قسمت شمالى تنگه خواران جریان جزر و مدى تا 2/2 گره دریاى اندازه‌گیرى شده است.
ج‌ـ محیط دریایى: در قسمت شمالى جزیره قشم امواج عموماً کوتاه بوده و به وسیله باد تولید مى‌شوند. در محیط دریایى جزیره قشم حدود 11 گونه خرچنگ وجود دارد.
یک بستر پرورش میگو نیز در قسمت شرقى تنگه خواران قرار دارد.
آب‌هاى ساحلى جزیره قشم از ماهى غنى است. ماهیگیرى از مشاغل مهم است و در دریا به‌صورت باز و یا کاربرد تورهاى ثابت متداول است.
لاک‌پشت سبز در آب‌هاى جزیره هنگام و لارک و همچنین در تنگه خواران در شرق لافت وجود دارد. ساحل شنى در شرق روستاى کانى و همچنین در ساحل شیب‌دراز محل‌هاى مهم براى این گونه لاک‌پشت‌هاى دریایى است.
دلفین بینى بطرى هم از عمده پستانداران منطقه است در حالى‌که وال سفید (نهنگ) کمتر دیده شده است.
در بخش مربوط به حیات جانورى جزیره قشم، به تفصیل در این باره سخن خواهد رفت.
• میزان عمق آب در اطراف جزیره: اگر سواحل جزیره‌ى قشم را به دو نوار شمالى و جنوبى تقسیم کنیم میزان عمق آب در نوار شمالى در امتداد سواحل ایران که تنگه خواران را در برمى‌گیرد نسبت به میزان عمق آب در نوار جنوبى کمتر است. در نوار شمالى از دماغه باسعیدو به سمت شرق تا روستاى گوران میزان عمق آب 2 تا 8 متر است که این عمق بیشترین گسترش را دارد. در برخى از نقاط عمق آب به 10 تا 14 متر نیز مى‌رسد که البته گسترش این عمق محدود است.
از گوران تا بندر لافت که جنگل‌هاى حرا گسترش دارند عمق آب بین 5 تا 9 متر است که به‌طور پراکنده در برخى از نقاط عمق 10 تا 12 متر نیز به چشم مى‌خورد. از دماغه لافت تا شهر قشم بیشترین گسترش را عمق 10 تا 12 متر دارد و در بعضى نقاط عمق آب به 22 تا 23 متر نیز مى‌رسد.
عمیق‌ترین بخش در نوار شمالى جزیره تنگه خواران، بین دماغه لافت و آبادى پل است که عمق آب تا 29 متر مى‌رسد. در نوار ساحلى جنوبى جزیره عمق آب از غرب به شرق افزایش مى‌یابد، تا روستاى صلخ عمق 3 تا 5 متر گسترش دارد، تنها در یک نقطه در منتهى‌الیه غربى جزیره عمق آب به 11 متر مى‌رسد. در سواحل کنارى صلخ عمق تا 5 متر و هرچه از ساحل دور شویم عمق آب افزایش یافته و تا حدود 23 متر مى‌رسد. از صلخ تا شیب دراز که خلیج دیرستان و تنگه هنگام را دربرمى‌گیرد عمق آب 3 تا 8 متر است، تنها در قسمتى از تنگه هنگام عمق به 16 متر مى‌رسد. از سواحل شیب دراز به سمت شرق تا سواحل شهر قشم که آب بیشترین عمق را در این بخش از جزیره دارد، عمق آب به 45 تا 51 متر مى‌رسد. (نقشه شماره 13)
• عمیق‌ترین نقطه اطراف جزیره: در نوار شمالى جزیره قشم که تنگه خواران را در برمى‌گیرد عمیق‌ترین بخش بین دماغه لافت و بندر پل است که عمق آب به 29 متر مى‌رسد. در نوار ساحل جنوبى جزیره از سواحل شیب دراز به سمت شرق تا سواحل شهر قشم آب بیشترین عمق را دارد، عمق آب در این بخش به 45 تا 51 متر است.
شناسنامه اقلیمی جزیره قشم
طول جغرافیایی:  5616
عرض جغرافیایی: 2657
ارتفاع (متر): 6
نوع ایستگاه: سینوپتیک
سال تاسیس :1330
طول دوره اماری: 52
میانگین حداقل دما:سانتیگراد c ْ  22.3
میانگین حداکثر دما: (سانتیگراد) 32.2
اختلاف ماکزیمم مینیمم دما: 9.9
میانگین دمای سالانه: 26.9
انحراف معیار دما: % 1.5
حداقل مطلق دما (سانتیگراد): 6.4
حداکثر مطلق دما (سانتیگراد) :46.6
میانگین نقطه اشباع: 19.5
میانگین رطوبت:% 66.3
میانگین ماکزیمم رطوبت:% 86.5
میانگین مینیمم رطوبت:% 44.4
میانگین تعداد روزهای با دمای ماکزیمم :30 و بالاتر 228
میانگین بارندگی سالانه(میلیمتر): 183.2
حداکثر بارندگی در یکروز(میلیمتر) 126
انحراف معیار بارندگی:% 120.5
میانگین تعداد روزهای همراه با بارندگی: 11
میانگین تعداد روزهای همراه با رعد وبرق: *
سمت غالب باد :*
سرعت غالب باد(متر بر ثانیه): *
شدید ترین سرعت باد: *
ساعت آفتابی سالانه: 3348
میانگین فشار هوا(میلیبار): 1007.1

منابع :

اشنایى با جزیره قشم http://www.qeshm.ir
منطقه آزاد قشم http://www.freezones.ir
موقعیت جغرافیایى قشم http://www.qeshm.ir
مساحت جزیره http://www.qeshm.ir
شناسنامه اقلیمی جزیره قشم http://www.hormozganmet.ir
زمین شناسى قشم http://www.qeshm.ir
جنگل دریایى حرا http://www.qeshm.ir
آثار باستانی و مناطق دیدنی منطقه آزاد قشم http://www.freezones.ir
جغرافیاى اقتصادى http://www.qeshm.ir
جغرافیاى سیاسى http://www.qeshm.ir

نظر خوانندگان در مورد اين مطلب ارسال نظر شما

انوبانی نی
تخت جمشید
پاسارگاد
کندوان
تخت سلیمان
سهولان