راهی که اکنون انسان امروزی مورد استفاده قرار می‌دهد حاصل چندین قرن زحمت و تفکر و تغییر و تحول در راهسازی است. چون نخستین و ابتدایی‌ترین وسیله حمل و نقل را پای بشر می‌توان دانست، پس نیاز به راه عریض نبوده است. کم‌کم با رام کردن حیوانات و استفاده از وسایل ارتباطی از جمله ارابه، راه ها عریض‌تر شدند. اکنون که جمعیت بشر زیاد شده و از وسایل ارتباطی و نقلیه مدرن استفاده می‌شود، راه ها و کوره‌راه ها به آزادراه ها مبدل شده و دنیای بزرگ آن دوران که ارتباط داشتن با تمامی آن مشکلات زیادی را دربرداشت،‌ امروزه به دهکده جهانی مبدل شده است.
در دوران مادها که جزء آخرین مهاجران آریایی قبل از میلاد به ایران هستند، راه های زیادی وجود داشت و مادها در غرب ایران سکونت یافتند و دولت مقتدری تشکیل دادند و دولت آشور و ایلام را تهدید می‌کردند و در نهایت مسبب از بین رفتن آن دولت‌ها شده و با بابل همسایه شدند. آنها در اوج قدرت خود نیاز به راه هایی علاوه بر راه های سابق حس کردند و راه هایی که در این دوران ساخته شد و مورد بررسی قرار گرفت، در دوران هخامنشی نیز با کمی تغییرات و مرمت مورد استفاده قرار گرفت.

قلمرو مادها

قلمرو مادها شامل سرزمین‌های زیر بود:
1ـ نواحی مرکزی و غربی کشور و ‌آذربایجان
2ـ پارس که دو شاخه از خاندان هخامنشی در آن حکومت می‌کردند و قسمتی از این سرزمین که میان فارس و خوزستان است و به انشان یا انزان معروف بود.
3ـ ارمنستان که مادها ظاهراً در اواخر قرن هفتم قبل از میلاد در جنگ با آشور فتح کردند.
4ـ آشور که شامل حران و بین‌النهرین شمالی بود.
5ـ ایلام (وضع این سرزمین بعد از نابودی آشور مشخص نیست ولی محتملاً قسمت کوهستانی به مادها و مابقی به بابل رسید.)
6ـ پارت و هیرکانیه (خراسان و گرگان)
7ـ درنگیانا (سیستان فعلی)
8ـ آریا (هرات) خوارزم و سغدیانا
9ـ سکایا و کاسپین که ظاهراً سکایا ساکن سواحل رودخانه کر در خاک قفقاز و کاسپی‌ها در سواحل دریای خزر سکونت داشتند.
10ـ سرزمین‌های جنــوب شرقی مانند کرمان و بلوچستان
هر دولتی در طی مدت حکمرانی و اقتدار محدوده‌های متفاوتی دارد و جنگ‌ها و ارتباطات سیاسی با دیگر دولتها و تمدن‌ها همیشه مرزها را در حال دگرگونی قرار می‌دهد و به همین خاطر می‌توان تصور کرد که مادها نیز از زمانی که به حکومت رسیدند، دارای این قلمرو و سرزمین‌ها نبودند.
کشوری که مادها برای هخامنشیان به ارث گذاشتند از طرف شمال غربی به رود هالیس (قزل ایرماق کنونی واقع در کشور ترکیه) محدود می شدو بعد از فتح نینوا رود دجله سرحد غربی دولت ماد قرار گرفت. جنوب غربی ایلام نیز که قسمتی از آشور محسوب می‌شد، بعد از سقوط نینوا ضمیمه قلمر مادها و با دولت بابل همسایه شد و از طرف شمال دولت ماد با سرزمین ساسپیرها (قبایل ایبری یا گرجی) هم‌مرز شد و از نزدیکی رودخانه فازیس (ایوان امروزی) می‌گذشت.
راه هایی که در این دوران وجود داشت، به شهرهای هگمتانه، آسیای میانه و قفقاز، شهر رگه، آذربایگان (آذربایجان) و نواحی زاموآ، پارسوا و خوارو شهر قزوین و کرمانشاهان متصل می‌شدند، که به اختصار چندین راه که به این نقاط متصل می‌شدند، بیان می‌شود.
چون هگمتانه پایتخت مادها بود، راه های زیادی که از نواحی و تمدنهای همجوار در ایران با این شهر مرتبط می‌شدند. یکی از این راه ها جاده بزرگی است که از شمال شرق این شهر به طرف قزوین ادامه می‌یافت و درنهایت به شهر رگه (ری کنونی) وصل می‌شد.
علاوه بر راه های داخلی راه های دیگری از این شهر به تمدنها و مناطق همجوار مرتبط می‌شد که از جمله این تمدنها و مناطق بابل و پارس بودند و این راه ها ارابه‌رو و کاروانی بودند. (دلیل ارابه‌رو گفتن این راه ها عریض بودن آنهاست و اینکه ارابه از این جاده‌ها به راحتی عبور می‌کرد.)
راهی از قفقاز از طریق ارمنستان به آناتولی می‌رسید و راه دیگری نیز وجود داشت که به وسیله آن از ناحیه کرانه‌ای دریای خزر به دره‌های کوهستانی زاگرس دسترسی پیدا می‌کرد.
راهی از شهر رگه به طرف مغرب می‌رفت و از قزوین راه فرعی دیگری جدا می‌شد و به دریای گرگان می‌رسید. جاده اصلی از قزوین به سوی آذربایجان می‌رفت و وارد دشتهای پیرامون دریاچه ارومیه می‌شد و از آنجا از طریق تنگ روانداز به آشور می‌رسید.
ناحیه‌ای که در دوره باستانی «خوار» نام داشت. در دامنه‌های جنوبی البرز قرار داشت و شرقی‌تر از دروازه‌های کاسپین و از طرف جنوب به شوره‌زاری وصل می‌شد. راه کاروان رو به آسیای میانه از سمنان فعلی (ناحیه خوار) می‌گذرد و بخش شرقی این ناحیه به فلات خراسان (بخش جنوبی پارت قدیم) متصل می‌شود.
راه سلطنتی که از کرمانشاهان توسط جاده بزرگی عبور می‌کند، همان راه سابق مادی است که به طرف همدان می‌رفت.
این سلسله علاوه بر راه های داخلی راه های دیگر که با تمدنهای همجوار از جمله ‌آشور و کاسی‌ها مرتبط می‌شدند، نیز ساخت و آشوریان در کتیبه‌های خود در این مورد ذکر کردند که یکی از این راه ها از دورآسور DurAssur در سرزمین زاموآ Zamua در جنوب کردستان است که از روی رودخانه دیاله نزدیک مرز ایران و عراق و روانسر عبور می‌کرد و وارد ماهیدشت می‌شد. راه دیگری نیز وجود داشت که از سلیمانیه در شمال مریوان وارد خاک ایران می‌شد و با سپری کردن کوه الوند به جلکه همدان می‌رسید یا اینکه به طرف جنوب می‌رفت و از دره روخانه به کرمانشاه می‌رسید.
راه ها از جنوب به شمال شرق عبارت بود از راه اراک به قم، راه اراک به ساوه، راه همدان به ساوه، همدان به ابهر، تاکستان و راه همدان، خرقان و زنجان. از میدان این راه ها بهترین راه، راه ساوه به همدان است که معبرهای کوهستانی ندارد.

سخن آخر

طبق اطلاعات و تحقیقات به عمل آمده مشخص می‌شود که هر چند از دوران ماد اطلاعات بسیار کم و ناقصی در دست است، ولی راه هایی که تمامی این سرزمین را با هم و با تمدن‌های دیگر مرتبط می‌ساخت وجود داشت و می‌توان تصور کرد که این راه ها چقدر در پیشرفت این دولت مؤثر واقع شدند. این راه ها از نظر اقتصادی و تجاری و حتی سیاسی و نظامی مورد استفاده قرار می‌گرفتند و فرستادن سربازان و نیروهای نظامی از طریق همین راه ها بوده است.
وجود این راه ها می‌توانند به اثبات برسانند که در آن زمان راه ها کــاروان‌رو بودند و از وسایل ارتباطی بهتری از جمله ارابه استفاده می‌شد.
وجود راه های جدید که معمولاً روی همان راه های قبلی بنا شده‌اند، نشانگر این است که در آن زمان با اینکه امکانات کمی بود، ولی مسیر راه ها و جاده‌ها را به خوبی انتخاب می‌کردندو شهرها و مناطقی که بنا می‌شدند، جاهایی بودند که از نظر جغرافیایی و استراتژیکی هنوز هم دارای اهمیت هستند. از جمله این شهرها همدان و رگه (ری کنونی) است که امروز هم جزء شهرهای حائز اهمیت ایران‌اند.
منابع:
1ـ احتشامی منوچهر ـ راه و راه‌سازی در ایران ـ ویراستار: کاظم سادات اشکوری ـ تهران ـ علمی و فرهنگی ـ چاپ: هفدهم ـ 1385
2ـ پیرنیا محمدکریم، افسری کرامت‌الله ـ راه و روابط تهران ـ انتشارات: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران ـ 1350
3ـ تهیه و تنظیم از دفتر اطلاعات و روابط عمومی وزارت راه ـ راه و راه‌سازی از دوره هخامنشی تا عصر سلطنت پهلوی ـ 1350
4ـ دیاکونوف ایگور میخائیلوویچ ـ تاریخ ماد ـ کریم کشاورز ـ تهران ـ علمی و فرهنگی ـ چاپ هشتم ـ 1386
5ـ کامرون جورج ـ ایران در سپیده دم تاریخ ـ حسن انوشه ـ تهران ـ علمی و فرهنگی ـ چاپ دوم ـ 1372
6ـ کریمی بهمن میرزا ـ راه های باستانی و پایتخت‌های قدیمی غرب ایران ـ تهران ـ 1329
7ـ حسینقلی ستوده ـ قلمرو شاهنشاهی هخامنشی ـ مجله تاریخ و تحقیقات ایران‌شناسی ـ اداره روابط عمومی ـ نشریه ستاد بزرگ ارتشتاران ـ سازمان میراث فرهنگی کشور ـ مهرماه 1350 ـ شماره مسلسل 33 ـ شماره مخصوص 6 و 6
* ام‌البنین لطیفی : کارشناس ارشد تاریخ
منبع:روزنامه اطلاعات