صفحه نخست
ارتباط با ما
درباره ما
سامانه SMS
تبليغات
ایمیل
شماره حساب
نقشه سایت
توييتر
فيس بوك
English
سه شنبه 30 آبان 1396
تعداد نمایش:3442
امتیاز: 1 2 3 4 5 6

احمد آرام
ويزاي آنلاين تاجيكستان
خواص گياهان

بروزرسانی : پنج شنبه 28 بهمن 1389
نويسنده : مهسا جزینی   
ورزنه؛ شهر یادمان های کهن تاریخی
ورزنه شهر تاریخ است، پایان زنده رود (آخرین آبادانی و بهره برداری انسانی از رودخانه و سپس تالاب )، شهر زنان چادر سفید، شهر شن ها و ماسه ها، شهر همان پیرمرد صد ساله و کودک هفت ساله اش.آیا می دانید در سالهای اخیر بر سر کردن چادر سفید در سطح فراگیر تنها در شهر ورزنه مرسوم است؟
همین موضوع موجب شده رنگ سفید جاذبه خاص خود را در ورزنه پیدا کند و هر کس که وارد این شهر می شود نخستین سؤالی که برای او پیش می آید چادر سفید زنان است.

 دراین باره دلایل چندی عنوان می شود. می گویند این نشان قومی است که ریشه در تاریخ چند هزار ساله دارد و به سلامت از دل تاریخ بیرون آمده است.
در ورزنه زنان و دختران بر پایه روش نیاکان خود چادر سفید بر تن می کنند. گفته می شود پوشیدن لباس سفید رنگ، یادگار دوران بسیار دور است. گروهی هم اعتقاد دارند که شرایط آب و هوایی منطقه و شغل کرباس بافی و کشت و کار پنبه و در دسترس نبودن پارچه های شهری موجب پوشیدن لباس سفید رنگ شده است که خودشان از تبدیل پنبه به نخ می بافتند. متأسفانه در سال های گذشته به علت افزایش ارتباطات و رنگ باختن خرده فرهنگ ها این رسم دیرین نیزدر شرف انقراض است و متأسفانه مانند بسیاری از سنت های نیکویی که از نیاکانمان برجای مانده در حال از بین رفتن است. زنان و دختران جوان از الگوهای شهری پیروی کرده و چادر سیاه بر سر می کنند.
با این حال رضا خلیلی دبیر تشکل دوستداران شهر ورزنه می گوید در یک سال گذشته با اقدام های فرهنگی که انجام شده مانند برگزاری جشنواره زنان چادر سفید روند نزولی سر کردن چادر سفید تقریباً متوقف شده تا آنجا که به گفته او هم اکنون به همان میزان که زنان از چادر سیاه استفاده می کنند چادر سفید هم بر سر می کنند.
اکنون بیشتر زنان مسن تر شهر ورزنه از چادر سفید استفاده می کنند و دختران جوان تمایل بیشتری به رنگ سیاه دارند .این در حالی است که به گفته خلیلی رنگ سفید از همه نظر مورد تأیید اسلام و بهداشـت است و از نظر روان شناسی رنگ شادی است که از هزاران سال پیش مورد استقبال مردم بوده است.
به این شهر با توجه به نوع پوشش زنان با القابی مانند شهر ملائکه، شهر رؤیایی و ... انسان رابه یاد وحدت و انسجام و یک رنگی هنگام انجام مناسک حج می اندازد. ورزنه به معنای واقعی، شهری با جاذبه های تاریخی وطبیعی است. هم تمامی عناصر تاریخی و سنتی مانند قلعه ها، کبوترخانه ها، مسجد جامع، پل، آسیاب ها، آب انبار و خانه های تاریخی را در خود دارد و هم یکی از مهم ترین جاذبه طبیعی استان، یعنی تالاب گاو خونی، در انتهای چند کیلومتری آن واقع شده است.
● مسجد جامع ورزنه
اهالی شهر ورزنه در گذشته های دور خانه های خود را گرداگرد مسجد جامع بنا می کردند به طوری که در نقشه ها مشاهده می شود مسجد جامع تقریباً در میان کاربری های مسکونی قرار دارد. از آثاری که بدست آمده مشخص می شود بنای اولیه مسجد جامع شهر بر روی بقایای یک آتشکده بوده است که تاریخ آن به زمان ساسانیان بر می گردد، اما معماری مسجد جامع به صورت کنونی آن به زمان تیموریان، حدود ۵۰۰ سال پیش برمی گردد .می توان از روی کاشی کاری های محراب و سردر مسجد جامع به خوبی این مطلب را دریافت. در دوره های بعد تعمیراتی در آن صورت گرفته است.
نقشه بنای مسجد به صورت دو ایوانه دارای سردر، هشتی بزرگ گنبددار، ایوان های شمالی و جنوبی، رواق های آجری اطراف صحن و شبستان های شرقی و غربی است. بنا با کاشی های نفیس معرق و کتیبه های زیبایی تزئین شده است. بر دیوار ضلع درگاه، یک اسپر بزرگ کاشی معرق دیده می شود.
● پل قدیم ورزنه
پل قدیم یادآور یافته های فنی و معماری آنان در عمران منطقه و ایجاد ارتباط میان حال و گذشته است.بروز حوادث طبیعی و فرسایش، در قرن های متمادی خساراتی را به این پل وارد و آن را به مخروبه ای بدل کرده است. ساختمان استوار و بدنه پای این پل با پایه های توپر از لحاظ ایستادگی در برابر شدت عوامل طبیعی از ارتعاش بی وقفه ناشی از ضربه های مستمر و پیاپی امواج پر تلاطم آب رودخانه زاینده رود در فصل های پر آبی و طغیان گرفته تا بارش های هر چند کم و گرما و سرما در قرن ها و اعصار توانسته است تاکنون باقی بماند.
این پل با آجر ساخته شده و دارای ۱۰ چشمه است . بنای پل بسیار قدیم و مربوط به دوره دیلمیان و سلجوقیان است ولی مردم آن را به سیف اله اردکانی نسبت می دهند. اما گویا ۳چشمه آن را به طول ۱۹متر مردم سخت کوش ورزنه در ۱۴۰ سال پیش ساخته و به آن افزوده اند و هم اکنون جزو آثار باستانی است که تردد روی آن انجام نمی شود.
● آب انبارها
از ویژگی های مناطق صحرایی و کویری و دشت های پهناور و خشک مخازن سر پوشیده ای با ظرفیت های قابل ملاحظه ای برای ذخیره آب مورد نیاز مردم دهات و قصبات است .در سطح جلگه رویدشت میزان بارندگی ها، سالانه در حدود ۸۰ میلیمتر و بسیار ناچیز است، به همین رو تأمین آب اهمیت والایی برای روستائیان دارد، از این رو از روزگاران باستان در بیشتر روستاها آب انبارهایی ساخته شده که برخی از آنها هنوز هم موجود است. قدیم ترین آب انبارها در شرق اصفهان در کاشان و آب انبارهای کوی کوشک صفی ۱۰۳۷ هجری ساخته شده است که برای جلو گیری از آلودگی آب ها در انبارها، شیوه خنک کردن آن استفاده از بادگیرها بوده و برای هرآب انبار یک تا چهار برج خنک کننده بادگیری می ساخته اند.
تأمین آب آب انبارهای ورزنه در موقع طغیان آب زاینده رودانجام می گرفته و آب مورد نیاز ۶ ماهه آن را تأمین می کرده است، ولی بقیه روستاها، آب آب انبارها را از راه قنات ها تأمین می کرده اند. در ورزنه نزدیک به ۷ آب انبار وجود داشته که امروزه ۳ آب انبار حاج محمد جعفر، آب انبار مسجد جامع و آب انبار حاج میرزا موجود است و بقیه تخریب شده اند.
● بادگیرها
در مورد بادگیرها نیز باید گفت در ساختمان های سنتی ورزنه که بیشتر یادآور ابنیه و اماکن شهر یزد و پیرامون آن است، بادگیر به منزله خنک کننده طبیعی به شمار می رود. این بادگیرها از خشت و گل و چوب برفراز اتاق های گنبدی شکل و آب انبارها ساخته می شده اند.بادگیر منازل رو به شمال یا به اصطلاح محلی، رو به کوهستان ساخته می شد تا اغلب اوقات در سایه باشد و شیارهای بادگیر بادهای خنکی را دریافت کند.چشم انداز بادگیرها در اقلیم صحرایی هر چند هنر معماری را نمایان می سازد، ولی ضرورت آن را در مناطق کویری تأیید می کند. بادگیرها در ساختمان های سنتی ورزنه به منزله خنک کننده طبیعی مساکن قدیمی است که بر روی گنبد خانه ها که به طاق و چشمه مشهور است ساخته می شده است.
ساخت بادگیر ها بسیار جالب و استادانه است و با شرایط اقلیمی خشک و کویری منطقه سازگاری دارد. در چند سال گذشته با گسترش موج نوسازی و شیوه های نوین که با معماری گذشته تفاوت فراوان دارد و با شرایط اقلیمی کویر ناسازگار است و بیشتر امروزه جنبه تزئینی ساختمان مورد توجه است و در خانه ها از پنجره های کم شیشه و چوبی قدیم کمتر نشانی یافت می شود و اگر امروزه بادگیری ساخته می شود یادگاری و تزئینی از واقعیت گذشته است که نشانگر مبارزه انسان با طبیعت خشک و نامساعد پیرامونش را بازگو می کند، از بادگیرهای قدیمی و سنتی ورزنه در اثر اجرای طرح هادی روانبخشی، جز چند بادگیر بقیه تخریب شده است.
● آسیاب های آبی
در گذشته مردم ورزنه برای آرد کردن گندم و جو به شیوه های مختلفی عمل می کردند، برخی با استفاده از سنگ دایره وار پهن و مسطح که یکی از آنها ثابت و دیگری متحرک بود گندم ها را آسیاب می کردند و برخی دیگر اقدام به ساخت آسیاب های آبی در کنار بندهای آب نزدیک ورزنه می نمودند که آثار چند نمونه از این آسیاب های آبی در کنار رودخانه وجود دارد مانند باقی مانده آسیاب های حاج عزیز و حاج میرزا در غرب و شرق ورزنه.
●‌ ورزنه شهری محصور در قلعه
در گذشته دور تا دور شهر ورزنه، به مانند قلعه بزرگ و به صورت ارگ، دیوارهای بلندی کشیده شده بود و مردم، تنها حق عبور از دروازه های شهر را داشتند. خندق گرداگرد و بیرونی شهر حتی تا ۳۰ سال گذشته نیز موجود بود که کم کم با توسعه شهر با خاک پر شد. امروزه جای دیوارهای بلند و قلعه های مستحکم در بافت قدیمی ورزنه را خیابان دایره وار دکتر بهشتی گرفته است. قلعه دیزی، قلعه پچویز، قلعه گوشت (چشت)، قلعه شاخ کنار و شاخ میان در نزدیکی تالاب گاوخونی ازقلعه های شهر ورزنه است.
● کبوتر خانه ها
در ورزنه نیز شمار زیادی کبوتر خانه وجود داشت که اکنون تعدادشان انگشت شمار است و استفاده ای از آنها نمی شود. در ورزنه از این کبوترخانه ها و برج های بالای آن چندین استفاده می شد. از آنجایی که این کبوترخانه ها بیشتر در مزارع واقع شده است، می توان به این نکته پی برد که در گذشته از فضله کبوتر به عنوان کود استفاده می کردند.
بدین منظور ساختمان درونی کبوتر خانه ها را شبیه کندوی زنبور عسل درست می کردند تا کبوتران در آنجا زندگی کنند و غذای خود را از مزارع اطراف تأمین کنند و از طرف دیگر کشاورزان نیز هر چند وقت یکبار فضولات آنها را جمع آوری می کردند. یکی دیگر از موارد استفاده برج ها و کبوتر خانه ها وقتی بود که امنیت وجود نداشت و دزدان و راهزنان به روستاها و مزارع دستبرد می زدند و محصولات کشاورزان را غارت می کردند و در چنین مواقعی عده ای از روستائیان در داخل برج ها به نگهبانی می پرداختند.
در منطقه رویدشت بیشترین کبوتر خانه موجود که شماری از آنها به کلی مخروبه و شماری نیمه ویران است در روستای اژیه دیده می شود و متأسفانه از تمام کبوتر خانه های شهر ورزنه تنها یک کبوتر خانه باقی مانده است.● رباط ها و کاروانسراها
در ورزنه یکی از مهم ترین و آخرین آثار کاروانسراهای قدیم، رباطی روبروی در شمالی مسجد واقع بود که چند سال پیش آن هم از بین رفت.
این رباط را به محمد علی بیک نسبت می دهند که احتمال دارد از ساخته های محب علی بیک،لله شاه صفوی بوده باشد. و اشتباهاً محمد علی بیک گویند، رباط از آجر ساخته شده که محل استراحت مسافران آن روزگار بوده است.
● بناهای ورزنه
در ورزنه می توان انوع گونه گونی از معماری خانه ها و بناها را مشاهده کرد. بناهای قلعه ای و گنبدی. بناهای قلعه ای با برج ها و دیوارهای حفاظتی که یادگار دوران های قدیم بوده و امروزه گسترش و توسعه روستا، پا را از مساکن فراتر گذارده که نمونه هایی از این قلعه ها در ورزنه، فارفان، قورتان، و شریف آباد و ... به چشم می خورد.
اما بیشتر خانه های قدیمی را مساکن گنبدی تشکیل می دهد. این مساکن دارای درهای کوتاه و سقف های بلند هلالی است و بر روی برخی از این گنبدها بادگیرهای زیبایی ساخته شده است. گسترش این نوع مساکن بیش از ۸۰ درصد خانه های مسکونی را تشکیل می دهد ولی هرچه به طرف شرق نزدیک می شویم، تراکم آنها بیشتر می شود، بطوری که در بافت قدیم (ورزنه)این تراکم شدت می یابد، ولی امروز با نفوذ معماری شهری به این شهر و تقویت مالی روستائیان از شمار این گونه مساکن کاسته شده و ناهماهنگی آشکاری میان معماری شهری و سنتی به وجود آمده است.
سبک معماری خانه های سنتی ورزنه صرف نظر از اختلافاتی که شرایط اقلیمی در شکل ظاهری آنها به وجود آورده تقریباً بیشتر آنها به ساده ترین سبک معماری ممکن ساخته شده و در ازای قرن ها تغییرات چندانی در آنها به وجود نیامده است. خانه ها دارای یک چهار دیواری مسقف است به حدی که بتواند ساکنان آن را از سرمای زمستانی و گرمای تابستانی اقلیم صحرایی درامان بدارد، از این رو چون زندگی روستایی متکی به کشاورزی و دامداری است ،بنابراین گسترش و تکامل منازل برای رفع نیازمندیهای زندگی بود و ایجاد پناهگاه دام و انبار علوفه نیز به آن افزوده شده است.
فضاهای معماری در مساکن ورزنه متفاوت است، در ورودی برخی از مساکن به حیاط باز می شود و اطاق های همکف در یک یا چند حیاط قرار دارند. برخی دیگر به وسیله راهرو تنگ و سرپوشیده(دالان) با حیاط ارتباط دارند و بیشتر بالا خانه ای نیز بر فراز راهرو ساخته اند که به عنوان بیرونی استفاده می شود که این گونه مساکن بیشتر در ورزنه و روستاهای بخش دیده می شود.
بیشتر خانه های بزرگان و افراد صاحب نام داری مساکنی از نوع دوم است.
چون در ایجاد مساکن قدیمی، به دلایل اقتصادی، خود اهالی اقدام نموده اند بنابراین، اصول معماری در آن کم تر به چشم می خورد، دیوار خانه ها بیشترشان گچی و نامنظم و برآمدگی هایی در آن دیده می شود.
سقف منازل بلند و با راه پله و راهرو به اطاق پذیرایی متصل می شود. اطاق ها دارای بخاری، تاقچه و رف و درهای چوبی و دو لنگه مجزا با قفل های روکار که در بالای در بسته می شود.
● شهر سبا
شهر سبا یا سرا در واقع نامی است که ساکنان شهر ورزنه و روستاهای اطراف آن، منطقه مسکونی قدیم مدفون ده در زیر تپه های شنی حاشیه غربی تالاب گاوخونی را بدان نام می شناسند و عقیده دارند که با توجه به آثار بر جای مانده از آن شهر که گاه گاهی با جابه جایی ماسه ها به وسیله باد،پدیدار می شود در زیر شن های روان شهری به نام سبا مدفون است به این امر در بیشتر نوشته های قدیمی که در آن نامی از ورزنه یا گاوخونی برده اند نیز اشاره شده است. هم اکنون نیز گمانه زنی های باستان شناسی به شناسایی نزدیک به ۴۰ تپه باستانی در منطقه معروف به شهر سبا منجر شده است .
براساس اطلاعات موجود وسعت تپه های شنی مجاور تالاب بالغ بر ۱۷۳۹۵هکتار است که از نزدیکی شهر ورزنه آغاز شده وتا چند کیلومتری جنوب شرقی روستای خارا به طول ۴۴ کیلومتر امتداد دارد. ارتفاع این تپه ها در نقاط مختلف آن فرق می کند و بلندترین آن در محل موسوم به شهر سرای یا سبا به ۶۲ متر می رسد. عرض این تپه ها در بخش های شمالی آن قابل توجه بوده که تا ۱۵کیلومتر می رسد در حالی که در نواحی جنوبی، عرض آن به بیش از یک کیلومتر نمی رسد.
‌● تالاب گاو خونی و قصه دفن دوباره شهر
حضور تالاب گاوخونی در مجاورت تپه های شنی و تأثیرات مثبت آن از مهم ترین عوامل طبیعی تثبیت کننده آنها به شمار می آید. اگرچه طبق شواهد موجود این تپه ها در سالیان متوالی حرکت چندانی نداشته و فاصله خود را با شهر و روستاهای مجاور تا حدودی حفظ کرده است، اما بخش اعظم این موهبت مرهون وجود تالاب گاوخونی است و چنانچه روند کاهش آب ورودی تالاب و خشک شدن آن به همین ترتیب ادامه یابد، با مرگ تدریجی تالاب حرکت شن های روان آغاز و به مقدار قابل ملاحظه ای تسریع می شود.
در این صورت است که حکایت مدفون شدن شهرها یا روستاهایی همانند شهر سبا تکرار خواهد شد. این پدیده نه تنها مناطق مجاور تالاب بلکه حتی مناطق شرقی و جنوب شرقی استان اصفهان را به شدت تحت تأثیر قرار می دهد.
بیش ترین نقش تالاب، در تثبیت تپه های شنی منطقه است. پوشش گیاهی انبوهی که در بخش هایی از تالاب و بویژه بخش شمالی آن وجود دارد و رویش گیاهانی همچون گز و نی که ارتفاع پوشش قابل ملاحظه ای دارند. در کاهش سرعت بادها و جلوگیری از حرکت شن هایی که به وسیله باد حمل می شوند نقش مهمی دارد .
دیگر این که به علت بالابودن سفره آب زیر زمینی مناطق حاشیه تالاب و خاصیت مویینگی خاک، درصد رطوبت تپه های شنی افزایش می یابد که این امر خود موجب تثبیت شن های روان می شود.همچنین دسترسی به سفره های آب زیرزمینی در بخش هایی از تپه های شنی مجاور تالاب موجب رویش بسیاری از گیاهان به ویژه گیاهان شور پسند می شود که این امر سهم بسزایی در تثبیت تپه های شنی ایفا می کند.
همچنین می توان باکاشت مصنوعی گیاهان سازگار که قدرت رویش در چنین مناطقی را دارد به این امر کمک کرد. افزون بر این باد های حامل شن و ماسه ضمن حرکت از میان دریاچه، تحت تأثیر رطوبت آن قرار گرفته و ماسه خود را رسوب می دهند. همچنین رودخانه زاینده رود و تالاب گاو خونی در ایام پر آبی، بخش هایی از تپه های شنی مجاور خود را با رسوبات حامل پوشانده و به تثبیت آن کمک می کنند.ازجمله دیگر مواهب تالاب می توان به خاصیت مویینگی خاک اشاره کرد که آب شور تالاب را از نواحی پایین به قسمت های فوقانی خاک هدایت می کند ودر مرحله بعد با تبخیر شدید آن لایه ای از نمک به صورت یک حالت سیمان مانند از حرکت ماسه ها جلوگیری می کند.
یکی از ویژگی های منحصر به فرد دشت ورزنه وجود چاه های آرتزین است این چاه ها را به این دلیل آرتزین یاجهنده گویندکه آب با فشار بدون نیروی موتورپمپ از زمین خارج می شود که علت آن را می توان با توجه به توپوگرافی و پستی و بلندی منطقه توجیه کرد. چون دشت ورزنه نسبت به ناهمواری های اطراف در گودترین نقطه واقع شده است و در طول هزاران سال آب در سفره های آبدار و آبخوان های زیرین ذخیره شده و این آبخوانها ازنوع محبوس وتحت فشار هستند. با دسترسی به لایه های محبوس وتحت فشار زیرین آب از زمین، به علت فشار ستون آب که ناشی از وضع پستی و بلندی منطقه و شیب زمین شناسی لایه های زیرین است، از زمین خارج می شود که مدل آن در قسمت تصاویرارائه شده است. شمار این چاه ها در این منطقه تاکنون به بیش از ۲۰ حلقه رسیده است که تمام شان به موازات سواحل شمالی و جنوبی زاینده رود واقع هستند.
نظر خوانندگان در مورد اين مطلب ارسال نظر شما

لار
آوران
دره طالقان
جنگلهای ابر
ساواشی
ارسباران
شهر اویی
قره کلیسا