صفحه نخست
ارتباط با ما
درباره ما
سامانه SMS
تبليغات
ایمیل
شماره حساب
نقشه سایت
توييتر
فيس بوك
English
پنج شنبه 10 مهر 1393
کلمه کاربری رمز عبور
مایلم هم اکنون عضو شوم رمز عبور را فراموش کرده ام
تعداد نمایش:3305
امتیاز: 1 2 3 4 5 6


بروزرسانی : يکشنبه 30 فروردين 1388
مفاهیم خلاقیت و نو آوری
واژه ی «خلاقیت» معادل واژه ی Creativity و «نوآوری» برابر واژه ی Innovation می باشد. صاحبنظران از جنبه های مختلف تعریف های گوناگونی برای این واژه ها ارائه نموده اند. اغلب تعاریف خلاقیت و نوآوری با ویژگی های «تازگی» (1)، «جدیدی و نوی» (2)، «سرآغاز بودن» (3)،«اول بار بودن»، (4) و «مفید بودن» (5) همراه می باشند.

کشفیات علمی (6)، نظریه های علمی (7)، اختراعات (8) و آثار بدیع هنری و ادبی مانند کشف عناصر شیمیایی، قوانین حرکتی نیوتن، حساب دیفرانسیل و انتگرال، نظریه مکانیک کوانتومی پلانک، نظریه نسبیت انیشتین، نظریه روانکاوی فروید، نظریه شناختی پیاژه، نظریه عمومی سیستمها، نظریه بی نهایت بودن ذرات حسابی، الگوی ساختار مولکولی DNA واتسون و کریک، معادله ی شرودینگر، تابلوی مونالیزای لئوناردو داوینچی، سبک نقاشی کوبیسم، شاهنامه ی فردوسی، غزلیات حافظ، آثار شکسپیر، اختراع موتور بخار، اختراع لامپ برق، اختراع رادیو و تلویزیون، اختراع تلفن، اختراع هواپیما، اختراع ترانزیستور، اختراع اینترنت، خلق و طراحی محصولات جدید، حل مسائل کیفیت و بهره وری سازمان و هزاران هزار موارد از این قبیل جلوه هائی از خلاقیت و نوآوری می باشند.
در اینجا برخی از مهم ترین تعریف های خلاقیت بیان می شوند:
2-1-1- «تونی پروکتور» (9) (1999) به نقل از «ورتهایمر» (10) (1945و1959) بیان می دارد، «خلاقیت»، عبارت است از «توانایی نگاه جدید و متفاوت به یک موضوع» و به عبارتی «فرآیند شکستن (11) و دوباره ساختن (12) دانش خود درباره ی یک موضوع و به دست آوردن بینش جدید نسبت به ماهیت آن.
2-1-2- پروکتور (1999) همچنین به نقل از کلی (13) (1955) و راجرز (14)(1954) بیان می دارد «خلاقیت» پدیده ای است که هنگامی روی می دهد که فرد افکار خود را در جهت فهم متفاوت و بهتر از یک موضوع یا موقیعت سازماندهی می نماید.
2-1-3- پروکتور (1999) همچنین به نقل از تورنس (15)(1965) بیان می دارد «خلاقیت» عبارت است از فرآیند حساس شدن به مسائل، نواقص، شکاف های دانش، عناصر مفقوده، ناهماهنگی ها و مواردی از این قبیل و شناسائی دشواری ها، جستجوی راه حل ها، حدس زدن ها یا منظم کردن فرضیه ها درباره ی نواقص، آزمودن و دوباره آزمودن و سرانجام به هم مرتبط کردن نتایج.
2-1-4- پروکتور (1999) همچنین به نقل از تودور ریکاردز (16) (1988) بیان می دارد «خلاقیت» عبارت است از فرآیند کشف شخصی به طور نسبی ناهوشیار و هدایت کننده به سوی بینش های جدید و مناسب.
2-1-5- ریکاردز (1997) می نویسد «خلاقیت» عبارت است از خارج شدن از قالب های ذهنی.(17) وی همچنین بیان می دارد خلاقیت عبارت از کشف چیزهای جدید و معنی دار می باشد.
2-1-6- پروکتور (1999) به نقل از واینمن (18) (1991) بیان می دارد خلاقیت عبارت از توانائی خارج شدن از جهان مرسوم و رد شدن از تله تکرار و دوباره مرتب کردن طبقه ها می باشد.
2-1-7- پروکتور (1999) همچنین به نقل از گیلیام (19) (1993) بیان می دارد «خلاقیت» عبارت است از فرآیند کشف آنچه تا به حال در نظر گرفته نشده و عمل ایجاد ارتباطات جدید.
2-1-8- ترز آمابیلی (20)(1996) بیان می دارد «خلاقیت» عبارت است از تولید ایده های جدید و مفید در همه ی زمینه ها.
2-1-9-گیلفورد(21)(1954)خلاقیت را عبارت از تفکر واگرا (22)(در برابر تفکر همگرا (23)) می داند.
2-1-10- ادوارد دیونر (21)(1968) خلاقیت را عبارت از تفکر جانبی (22) (یا افقی) (در برابر تفکر عمودی) (23) می داند.
2-1-11- برخی صاحبنظران، خلاقیت را مترادف حل مسئله (24) دانسته و عده ای دیگر آن را ابراز حل مسئله می دانند.
همان طور که ملاحظه می شود انواع تعاریف دارای نقاط مشترک زیادی می باشد. با توجه به این که مفهوم خلاقیت یک مفهوم چند جنبه ای (25) است بنابراین همه ی این تعاریف می توانند شامل دو دسته ی کلی شوند: یک دسته تعاریفی که خلاقیت را از نظر فرآورده یا محصول و نتیجه آن مورد توجه قرار می دهند و دسته ی دیگر تعاریفی که خلاقیت را از جنبه ی فرایند و چگونگی آن بیان می دارند.

تعریف نوآوری:

نوآوری (26) معمولا به دو صورت تعریف می شود:
الف) نوآوری به معنی خلاقیت عینیت یافته یا اندیشه خلاق تحقق یافته:
در این نوع تعریف «خلاقیت» را «تولید ایده» و «نوآوری» را «تحقق بخشیدن به آن ایده» می دانند. در این حالت منظور از «خلاقیت»، «خلاقیت ذهنی» (27) و منظور از نوآوری، «خلاقیت عینی» (28) می باشد.
ب) نوآوری به معنی فرآورده ی خلاق در سطح سازمان:
در این نوع تعریف منظور از «نوآوری»، فرآورده یا محصول خلاقی است که در یک سازمان تولید می شود. فرآورده ی خلاق می تواند «نرم افزاری» مانند نوعی خدمت و یا «سخت افزاری» مانند نوعی کالا باشد.

 طبقه بندی خلاقیت:(2-2)

خلاقیت را می توان از جنبه های مختلفی تقسیم بندی نمود. دو دسته ی عمده در این خصوص موارد زیر می باشند:
2-2-1) سطوح خلاقیت: (29)
خلاقیت ها را می توان در سطوح مختلف طبقه بندی نمود. در رشته ی خلاقیت سنجی به این موضوعات پرداخته می شود.
سطح بندی خلاقیت در واقع نوعی درجه بندی خلاقیت بر اساس شاخص های اصلی «میزان ارزشمندی» و «میزان نو بودن» می باشد. بر این مبنا می توان خلاقیت را به گروه های زیر تقسیم بندی کرد:

الف) خلاقیت اولیه و خلاقیت ثانویه:

پروکتور (1999) به نقل از مازلو (30) (1954) دو سطح اولیه و ثانویه برای خلاقیت قائل می باشد:
- خلاقیت اولیه (31) عبارت از آن دسته از خلاقیت هاست که شامل ایجاد و توسعه ی اصول و مفاهیم جدید و خلق پارادایم (32) نوین می باشند. خلاقیت اولیه به عنوان منشا کشف جدید (33)، نوی واقعی واندیشه هائی متفاوت با آنچه تا به حال وجود داشته مانند نظریه های متحول کننده علمی و اختراعات بنیادی می باشد.
- خلاقیت ثانویه: (34) آن دسته خلاقیت هایی هستند که شامل کاربرد جدید و متفاوتی از اصول و مفاهیم شناخته شده ی قبلی و تکمیل و بسط خلاقیت های اولیه هستند. دستاوردهای علمی پژوهشگران که مبتنی بر نظریه های بزرگ علمی است از موارد خلاقیت ثانویه می باشند.

ب) خلاقیت بزرگ و خلاقیت کوچک:

- خلاقیت بزرگ: (35) در واقع همان خلاقیت اولیه است که عبارت از ایجاد و توسعه ی اصول و مفاهیم جدید می باشد.
- خلاقیت کوچک:(36) در واقع همان خلاقیت ثانویه است که عبارت از کاربرد جدید و متفاوتی از اصول و مفاهیم شناخته شده ی قبلی می باشد.

ج) خلاقیت عالی و خلاقیت معمولی:

- خلاقیت عالی (37): منظور از خلاقیت های عالی، خلاقیت اولیه یا بزرگ و همچنین خلاقیت های ثانویه یا کوچک فوق الذکر می باشند که می توانند در حوزه های مختلف علمی، تکنولوژِیکی و هنری روی دهند.
- خلاقیت معمولی (38): منظور از «خلاقیت های معمولی» یا «خلاقیت های روزمره» (39)، خلاقیت هایی هستند که هر کس در جنبه های مختلف زندگی روزمره ی خود مانند مسائل شغلی، مالی و خانوادگی اعمال می نماید.

د) خلاقیت نوآورانه و خلاقیت اختراعی:

- خلاقیت نوآورانه(40): منظور از آن همان خلاقیت اولیه یا بزرگ است.
- خلاقیت اختراعی(41): منظور از آن همان خلاقیت ثانویه یا کوچک با تاکید بر جنبه های کاربردی و عملی (فناوری) می باشد.
2-2-2) انواع خلاقیت (42):
خلاقیت می تواند در همه ی حوزه ها و زمینه ها روی دهد. برحسب موضوع و نوع حوزه انواع خلاقیت را می توان به شرح زیر دسته بندی نمود:
1- خلاقیت علمی (42): خلاقیت در هر یک از رشته های علم را می توان «خلاقیت علمی» نامید. کشفیات و نظریه های علمی مانند نظریه های علوم فیزیک، شیمی، روانشناسی، اقتصاد، مدیریت و غیره خلاقیت های علمی محسوب می شوند. بنابراین بر حسب این که کدام رشته ی علمی در نظر گرفته شود انواع خلاقیت وجود دارد. مثلا منظور از «خلاقیت فیزیک» خلاقیت در حوزه ی علمی فیزیک و یا «خلاقیت روانشناسی» خلاقیت در حوزه ی علم روانشناسی می باشد.
به همین ترتیب، «خلاقیت شیمی»، «خلاقیت مدیریت»، «خلاقیت ریاضی»، و سایر موارد وجود دارند. بنابراین علوم مختلف در واقع تشکیل شده از مجموع خلاقیت های علمی در سطوح مختلف (خلاقیت های علمی اولیه و خلاقیت های علمی ثانویه) می باشند. (43)
«خلاقیت های علمی اولیه یا بزرگ» عبارت است از آن دسته از خلاقیت های علمی است که شامل خلق مفاهیم جدید علمی، کشفیات متحول کننده و ایجاد پارادایم علمی نوین می باشد. نظریه ی مکانیک کوانتومی پلانک، نظریه ی نسبیت اینشتین، نظریه های رفتارگرایی واتسون و اسکینر، نظریه ی شناختی پیاژه از جمله «خلاقیت های علمی اولیه یا بزرگ» می باشند که باعث تحولات عمیق علمی و شروع رویکردهای جدید شده اند.
«خلاقیت های علمی ثانویه یا کوچک» عبارت از آن دسته از خلاقیت های علمی است که در پی خلاقیت های علمی اولیه بروز می کنند و شامل بسط و توسعه ی مفاهیم آنها می باشند.
موضوعات تکمیلی و وابسته به نظریات ذکر شده ی فوق خلاقیت های علمی ثانویه یا کوچک محسوب می شوند.
به عنوان مثال «علم فیزیک» عبارت از مجموع خلاقیت های اولیه و ثانویه ی فیزیک، «علم ریاضی» عبارت از مجموع خلاقیت های اولیه و ثانویه ریاضی و «علم روانشناسی» عبارت از مجموع خلاقیت های اولیه و ثانویه روانشناسی می باشد. بنابراین «خلاقیت علمی» عامل پیدایش و رشد و تکامل علوم است و دانشمندان رشته های مختلف علمی از طریق انجام مطالعات و پژوهش های علمی درصدد دستیابی به خلاقیت های اولیه و ثانویه ی علمی هستند.
2- خلاقیت فناورانه(44): خلاقیت در جنبه های کاربردی و فنی علوم یا به عبارتی «خلاقیت در فناوری (تکنولوژِی)» را می توان، «خلاقیت فناورانه» (خلاقیت تکنولوژِیکی) یا «خلاقیت مهندسی» نامید.
«خلاقیت فناورانه» عبارت از خلق اندیشه ها و طرح های نو در جنبه های کاربردی علوم و یافتن راههای جدید حل مسائل فنی و مهندسی اعم از نرم افزاری و یا سخت افزاری می باشد.
فناوری (تکنولوژی) معمولا تحت عنوان، «جنبه های کاربردی علوم» تعریف می شود و می تواند در همه ی رشته های علوم وجود داشته باشد.
بنابراین «فناوری» و «مهندسی» هم شامل مفاهیم «سخت افزاری» (45) و هم مفاهیم «نرم افزاری» (46) می گردد و از این رو برای همه ی رشته های علوم پایه و علوم انسانی جنبه های فناوری و مهندسی وجود دارد.
رشته های فنی مهندسی مانند مهندسی الکترونیک، مهندسی مکانیک، مهندسی مواد و سایر رشته هائی از این قبیل، فناوری و مهندسی سخت افزاری می باشند.
همچنین حوزه هائی مانند «فناوری روانشناسی و مهندسی رفتار، فناوری جامعه شناسی و مهندسی اجتماعی، فناوری آموزشی و مهندسی آموزشی، فناوری اقتصادی و مهندسی اقتصادی، فناوری مدیریت و مهندسی مدیریت، فناوری خلاقیت و مهندسی خلاقیت از جمله فناوری ها و مهندسی های نرم افزاری هستند.
خلاقیت های تکنولوژِیکی می توانند به دو سطح کلی خلاقیت های تکنولوژیکی اولیه (47) و خلاقیت های تکنولوژیکی ثانویه (48) تقسیم شوند. خلاقیت های تکنولوژیکی اولیه عبارت از خلاقیت های تکنولوژیکی بنیادی و به عبارتی اختراعات بزرگ مانند اختراع لامپ خلأ، اختراع ترانزیستور، اختراع تلفن، اختراع رادیو و اختراع تلویزیون می باشند. خلاقیت های تکنولوژیکی ثانویه عبارت از خلاقیت های تکنولوژیکی تکمیلی و ابتکارات می باشند.
به طور کلی «فناوری (تکنولوژی)»، تشکیل شده از مجموع خلاقیت های تکنولوژیکی اولیه و ثانویه می باشد.
واژه ی «اختراع» معمولا برای خلاقیت های تکنولوژیکی سخت افزاری مانند اختراع رادار و واژه ی «ابداع» معمولا برای خلاقیت های تکنولوژیکی نرم افزاری مانند ابداع رفتار درمانی یا ابداع شناخت درمانی به کار برده می شود. هر چند هر دو واژه ممکن است برای هر دو مفهوم به کار برده شوند.
3- خلاقیت صنعتی: منظور از خلاقیت صنعتی، (49) خلاقیت در جنبه های فناوری سخت افزاری و نرم افزاری یک سازمان صنعتی می باشد.
در سازمان های صنعتی معمولا خلاقیت در فناوری سخت افزاری، «نوآوری تکنولوژیک» (50) و خلاقیت در سیستم سازمانی و مدیریتی، «خلاقیت سازمانی» (51) نامیده می شود.
بنابراین می توان چنین در نظر گرفت که «خلاقیت صنعتی» عبارت از مجموع «خلاقیت تکنولوژیک (یا نوآوری تکنولوژیک)» و «خلاقیت سازمانی» می باشد. انواع خلاقیت و نوآوری صنعتی را می توان در چهار دسته کلی به شرح زیر طبقه بندی نمود:

3-1) خلاقیت و نوآوری بنیادی:

خلاقیت و نوآوری بنیادی (52) عبارت است از نوعی خلاقیت و نوآوری اساسی و زیربنائی درفناوری سخت افزاری یا نرم افزاری سازمان صنعتی که موجب تغییر و تحول اساسی و بنیادی در آن سازمان می شود. به عنوان مثال «تبدیل فناوری لامپ خلاء به فناوری ترانزیستور»، «تبدیل فناوری مکانیکی ساخت ساعت به فناوری کوارتز»، «تبدیل سازمان های فعلی به سازمان های مجازی» از جمله خلاقیت ها و نوآوری های بنیادی هستند.

3-2) خلاقیت و نوآوری فرآیندی:

خلاقیت و نوآوری در فرآیند (53) عبارت از خلاقیت و نوآوری درجنبه های فرایندی سازمان می باشد.
نتیجه خلاقیت و نوآوری در فرآیند، تغییر روش ها و تغییر ساز و کارها است. نوآوری های سازمانی مانند شیوه های نوین مدیریت کیفیت، روش های جدید مدیریت بهره وری و شیوه های نوین مدیریت منابع انسانی از جمله خلاقیت و نوآوری فرآیندی محسوب می شوند.
خلاقیت و نوآوری در فرآیند معمولا موجب افزایش کارآئی، افزایش اثر بخشی، بهبود کیفیت و ارتقاء بهره وری سازمان می گردد.

3-3) خلاقیت و نوآوری فرآورده ای:

خلاقیت و نوآوری در فرآورده (54) عبارت از خلاقیت و نوآوری در یکی از ویژگی های محصول سازمان صنعتی می باشد.
تغییر نوع و کیفیت محصول و یا تولید محصولات جدید و بدیع در سازمان خلاقیت و نوآوری فرآورده ای محسوب می گردد.

3-4) خلاقیت و نوآوری در بازاریابی:

خلاقیت و نوآوری در بازاریابی (55) عبارت از خلاقیت ونوآوری در راهبردها، ساز و کارها و روش های بازار یابی محصولات سازمان می باشد. خلاقیت و نواوری در بازاریابی شامل حنبه های مختلف مدیریت بازار (مانند بازار شناسی، تبلیغات، بازگردانی، بازار داری و....) می شود.
4- خلاقیت هنری: خلاقیت هنری (56) عبارت از خلاقیت در هر یک از رشته های هنر (57) می باشد. هنر نیز مانند علم و فناوری محصول خلاقیت انسان است.
خلاقیت هنری نیز می تواند در دو نوع کلی خلاقیت اولیه یا بزرگ و خلاقیت ثانویه یا کوچک در نظر گرفته شود.
- خلاقیت هنری اولیه: عبارت است از خلاقیت هنری که منجر به بروز تحول عمیق در هنر مربوطه و ایحاد مفاهیم، روش ها و سبک های جدید و بدیع هنری می شود. ابداع سبک هائی مانند کوبیسم، سمبولیسم، امپرسیونیسم و غیره از جمله خلاقیت های هنری اولیه می باشند.
- خلاقیت هنری ثانویه: خلاقیت های هنری که الگوبرداری شده از خلاقیت های هنری اولیه بوده و تکمیل و توسعه آنها محسوب می شوند خلاقیت های هنری ثانویه هستند.
اغلب آفرینش ها و آثار هنری هنرمندان رشته های مختلف هنری جزو خلاقیت های هنری ثانویه می باشند.
5- خلاقیت روزانه: خلاقیت روزانه (57)، خلاقیت هائی است که هر فرد همواره در زندگی روزمره خود برای حل مشکلات و پیشبرد امور روزانه ایجاد می نماید. در خلاقیت های روزانه فرایند حل خلاق مسائل وتولید ایده ها و راهکارهای جدید روی می دهد.
6- خلاقیت کودکان: منظور از «خلاقیت کودکان» (58) رفتارهای کلامی و عملی خلاقی است که کودکان به شکل های مختلف از خود بروز می دهند. بسیاری از رفتارهای کودکان مانند گفتار و اعمال آنان در منزل، در بازی،در یادگیری، در مواجهه با پدیده های جدید، در مهد کودک و در مدرسه رفتارهائی هستند که دارای خصوصیت خلاقیت می باشند. خلاقیت کودکان به تعبیری می تواند به عنوان خلاقیت روزانه کودکان محسوب گردد. با توجه به ویژگی های خاص رفتارهای خلاق کودکان و اهمیت بسیار زیادی که در رشد ذهنی و شخصیتی آنان و به طور کلی رشد خلاقیت دارد از این رو صاحبنظران «خلاقیت کودکان» را معمولا به عنوان دسته ای جداگانه در نظر می گیرند.

پی نوشت ها:

1. Newness
2. Novelty
3. Originality
4. Initiative
5. Usefulness
6. Scientific discovery
7. Scientific theory
8. Inventions
9. Tony Proctor
10. Verthimer
11.Breaking down
12. Restructuring
13. Kelly
14.Rogers
15.Torrance
16.Tudor Rickards
17.Mental stuckness
18.weinman
19. Gilliam
20. Tereza Amabilie
21. Gilford
22. Divergent
23. Convergent
24. Edward debona
25. Lateral thinking
26. vertical thinking
27. Problem solving
28. Multi-tuceted
29. Innovation
30. Subjective Creativity
31. Objective Creativity.
32. Levels of creativity
33. Maslow
34. Primary Creativity
35. Paradigm
36. New discovery
37. Secondary Creativity
38. Major Creativity
39. Minor Creativity
40. Sublime Creativity
41. Ordinary Creativity
42. Everyday Creativity
43. Innovative Creativity
44. Inventive Creativity
45. Kinds of Creativity.
46. Sicentific Creativity
47. جایزه نوبل به عنوان بزرگترین جایزه خلاقیت علمی جهان به خلاقیت های اولیه یا بزرگ در برخی رشته های عمومی (مانند فیزیک، شیمی، اقتصاد و پزشکی) اعطا می شود.
48. Technological Creativity
49. Hard- ware
50. Soft-ware
51. Primary Technological Creativity
52. Secondary Technological Creativity.
53. Industrial Creativity
54. Technological Innovation
55. Organizational Creativity
56. Fundamental Creativity and Innovation.
57. Process Creativity and Innovation
58. Product Creativity and Innovation
59. Marketing Creativity and Innovation
60.Article Creativity
61. Art.
62. Everyday Creativity
63. Children Creativity.

منبع:
1- کتاب علم و دانش (شاخه جدید)- نوآوری خلاقیت و شکوفایی- فرهنگ و اندیشه
2- گلستان هاشمی، سید مهدی: مقدمه ای بر علم خلاقیت شناسی، جهاد دانشگاهی دانشگاه صنعتی اصفهان، 1381، صفحات، 13-28.
نظر خوانندگان در مورد اين مطلب ارسال نظر شما